Ảnh minh họa: Internet

Trong những năm gần đây, cá chẽm (Lates calcarifer, Bloch 1790) đang được chọn là một trong  những  đối  tượng  nuôi  chủ  lực  của  các chương trình phát triển nuôi biển ở các vùng biển Việt Nam nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh, khả  năng  thích  nghi  linh  hoạt  với  nhiều  môi trường và giá trị thương phẩm cao. Sản phẩm phi lê đông lạnh từ cá chẽm ngày càng được ưa chuộng trên thị trường quốc tế, mở ra hướng phát triển xuất khẩu bền vững.

Cùng với sự phát triển nhanh về diện tích và sản lượng, nghề nuôi cá chẽm cũng đang gặp nhiều thách thức do dịch bệnh. Trong đó, bệnh xuất huyết, mù mắt do vi khuẩn Streptococcus iniae đang là mối đe dọa lớn, có thể gây chết đến 70 % ở giai đoạn cá chẽm giống nếu không kịp thời phòng trị. Điều trị bằng kháng sinh vẫn đang phổ biến nhưng hiệu quả không ổn định và tiềm ẩn nguy cơ kháng thuốc. Các biện pháp thay thế như probiotic hay chất kích thích miễn dịch đã được nghiên cứu nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào loài và điều kiện nuôi.

Vaccine được xem là giải pháp phòng bệnh chủ  động  hiệu  quả  và  đã  chứng  minh  tính thiết yếu trong giảm thiểu sử dụng kháng sinh tại nhiều quốc gia, như Anh và Na Uy. Trong đó, vaccine bất hoạt là lựa chọn phổ biến nhờ độ an toàn cao, chi phí hợp lý và khả năng kích thích miễn dịch dịch thể. Tuy nhiên, hiệu quả bảo hộ của vaccine phụ thuộc vào loài cá, chủng kháng nguyên, tá chất và phương pháp dẫn truyền.

Hiện  nay,  các  phương  pháp  dẫn  truyền vaccine đang được áp dụng rộng rãi bao gồm: tiêm  cơ  (Intramuscular  injection  -  IM),  tiêm xoang  bụng  (Intraperitoneal  injection  -  IP), ngâm (immersion vaccination) và trộn vào thức ăn (oral vaccination). Mỗi phương pháp có ưu nhược điểm riêng, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của cá, loại vaccine và điều kiện trang trại. Trong đó, tiêm vẫn là phương pháp cho hiệu quả bảo hộ cao và ổn định nhất. Tuy nhiên, đối với cá, các phương pháp thay thế như ngâm, cho ăn hoặc kết hợp đa phương pháp (ngâm – ăn, ngâm – tiêm, tiêm – ăn) đang được tối ưu nhằm nâng cao hiệu quả miễn dịch, giảm chi phí và tăng tính khả thi trong sản xuất quy mô lớn.

Với mục tiêu sản xuất vaccine nội địa giá thành rẻ, phù hợp với tác nhân gây bệnh phân bố  trên  các  loài  cá  nuôi  tại Việt  Nam,  đề  tài “Nghiên cứu sản xuất vaccine vô hoạt phòng bệnh do Streptococcus iniae trên cá chẽm (Lates calcarifer)”  được  Bộ  Nông  nghiệp  và  Môi trường giao cho Viện Nghiên cứu Nuôi trồng thuỷ sản III thực hiện bắt đầu từ năm 2022. Đến nay, nhóm nghiên cứu đã sản xuất thành công vaccine vô hoạt SiV từ chủng vi khuẩn S. iniae SiTH1, đại diện cho các chủng phân lập từ cá chẽm bệnh thu tại các vùng nuôi cá chẽm trọng điểm trong cả nước. Vaccine SiV đã được thử nghiệm lâm sàng trên cá với kết quả an toàn 100%. Để có cơ sở khuyến cáo phương pháp sử dụng vaccine nhằm đem lại hiệu quả tốt nhất, nghiên cứu này thực hiện nhằm đánh giá ảnh hưởng của con đường dẫn truyền khác nhau đến hiệu quả bảo hộ của vaccine trên cá chẽm, góp phần hoàn thiện qui trình sản xuất và sử dụng vaccine phòng bệnh do Streptococcus iniae trên cá chẽm nuôi tại Việt Nam.

Phương thức dẫn truyền có ảnh hưởng đến khả năng sinh miễn dịch và hệ số bảo hộ của vaccine  SiV  ở  cá  chẽm  kháng  lại  vi  khuẩn Streptococcus iniae.  Hiệu  giá  và  hàm  lượng kháng thể, cũng như khả năng bảo hộ của cá đều giảm dần theo thời gian. Phương pháp tiêm nhắc lại đạt hiệu quả bảo hộ cao nhất (94,4%) tại 30 ngày sau gây miễn dịch và duy trì trên 80% đến 180 ngày. Phương pháp ngâm tiêm kết hợp cũng cho kết quả bảo hộ tương đối cao (70,8% -76,7%). Ngược lại, ngâm đơn thuần chỉ  tạo  đáp  ứng  miễn  dịch  thấp  và  bảo  hộ không bền vững.

Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp tiêm hoặc ngâm kết hợp tiêm mang lại hiệu quả bảo hộ cao và bền vững, do đó nên được ưu tiên áp dụng trong thực tiễn sản xuất vaccine cho cá chẽm. Tuy nhiên, để tăng tính khả thi trên quy mô lớn, cần nghiên cứu thêm các khía cạnh  như:  tối  ưu  lịch  trình  ngâm-tiêm  đồng thời nghiên cứu mật độ ngâm thích hợp gắng liền với hiệu quả kinh tế, cải tiến tá chất phù hợp cho vaccine ngâm, hoặc ứng dụng công nghệ  mới  như  nano-vaccine  nhằm  nâng  cao khả năng hấp thu và kéo dài miễn dịch. Đồng thời, việc đánh giá hiệu quả vaccine trong điều kiện nuôi thương phẩm ngoài tự nhiên cũng là cần thiết để hoàn thiện quy trình ứng dụng vào sản xuất đại trà.