Các hệ quả đi kèm gồm xói mòn đất, suy thoái môi trường sống và mất đa dạng sinh học, đặt ra yêu cầu cấp thiết về quy hoạch và quản lý bền vững. Trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), điểm cuối cùng của lưu vực sông Mekong với diện tích tự nhiên lên tới khoảng 40.604,7 km² (hơn 4% lưu vực Mekong), khu vực này là vùng đất ngập nước lớn nhất Việt Nam với hơn 280.000 ha rừng ngập mặt ven biển và rừng tràm nội địa. ĐBSCL không chỉ là nơi có hệ sinh thái phong phú mà còn là vùng kinh tế trọng điểm ở phía Nam, với 13 tỉnh thành và dân số gần 17,3 triệu người. Tuy nhiên, áp lực từ gia tăng dân số, đô thị hóa và tập quán canh tác địa phương đã và đang thách thức chất lượng môi trường, đòi hỏi sự quy hoạch và quản lý chặt chẽ để bảo tồn và phát triển bền vững.

Ảnh minh họa

Trong bối cảnh đó, các tiến bộ của công nghệ viễn thám mở ra nguồn dữ liệu bề mặt đất dồi dào để giám sát hệ sinh thái và đánh giá điều kiện sinh thái ở nhiều cấp độ. Ảnh viễn thám ghi nhận bức xạ phản xạ từ bề mặt Trái đất, từ đó nhận diện trạng thái sinh thái và các thành phần chủ chốt như đất, thảm thực vật và vùng nước. Nhờ đó, các nhà khoa học có thể theo dõi biến động môi trường theo thời gian và không gian một cách liên tục, hỗ trợ các quyết định quản lý và quy hoạch.

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh vai trò thiết yếu của viễn thám trong đánh giá chất lượng môi trường sinh thái. Ví dụ, Jianbo và Wanqing (2022) khai thác Google Earth Engine (GEE) và Landsat để tính toán chỉ số RSEI, phân tích tác động của các yếu tố môi trường và mối quan hệ giữa chất lượng sinh thái và sử dụng đất. Zhang et al. (2021) áp dụng RSEI để đánh giá chất lượng môi trường sinh thái đô thị, mô tả sự biến đổi không gian và thời gian của các khu vực đô thị. Musse et al. (2018) kết hợp dữ liệu viễn thám với điều tra dân số để đề xuất phương pháp định lượng đánh giá chất lượng môi trường đô thị. Những nghiên cứu này khẳng định rõ vai trò của công nghệ viễn thám trong theo dõi và đánh giá chất lượng môi trường sinh thái ở các mức độ khác nhau.

Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu này sử dụng dữ liệu ảnh MODIS kết hợp với phân tích thành phần chính (PCA) nhằm tính toán chỉ số RSEI, gồm bốn hợp phần: độ xanh, độ ẩm, độ khô và nhiệt độ. Mục tiêu là theo dõi và đánh giá chất lượng sinh thái vùng ĐBSCL năm 2023 một cách toàn diện và có thể so sánh qua các thời kỳ, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch và quản lý nhằm bảo tồn và phát triển bền vững khu vực này. Phương pháp này không chỉ cho thấy tính linh hoạt của MODIS ở quy mô vùng mà còn làm rõ sự liên hệ giữa các thành phần môi trường và hiệu quả của các biện pháp can thiệp đất đai và nước.