Thực trạng thị trường phim lịch sử Việt Nam trước Mưa đỏ

Phim lịch sử Việt Nam ra đời từ những ngày đầu của nền điện ảnh quốc gia, khi các nhà làm phim khai thác các sự kiện, nhân vật lịch sử nhằm phục vụ đồng thời hai mục tiêu: giáo dục truyền thống yêu nước và đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng. Phim lịch sử Việt Nam thường đi theo hai dòng chính: phim lịch sử chiến tranh cách mạng và phim lịch sử phong kiến. Trong đó, phim về đề tài lịch sử cách mạng chiếm một vị trí quan trọng hơn cả với nhiều tác phẩm tái hiện cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, khắc họa lòng yêu nước, tinh thần chiến đấu và sự hy sinh của nhân dân Việt Nam.

Nhìn tổng thể, trong bức tranh chung của điện ảnh Việt Nam, phim lịch sử là một thể loại có vị trí đặc biệt nhưng lại yếu và thiếu cả về chất lẫn lượng. Cho đến trước Mưa đỏ, rất ít bộ phim thực sự tạo được tiếng vang lớn trên thị trường, cả trong nước lẫn quốc tế. Hầu hết các phim đều được sản xuất chủ yếu theo cơ chế Nhà nước đặt hàng nhằm phục vụ “nhiệm vụ chính trị” trong các dịp lễ lớn hoặc sự kiện kỷ niệm. Bên cạnh đó, chất lượng nghệ thuật của phim lịch sử Việt Nam trong thập niên vừa qua cũng chưa có sự đột phá. Nhiều tác phẩm chưa cân bằng được giữa yếu tố giáo dục và tính giải trí, dẫn đến việc phim khó tiếp cận khán giả rộng rãi.

Không chỉ gặp khó ở khâu sản xuất, phim lịch sử do Nhà nước đầu tư thường gặp nhiều khó khăn, bất cập trong khâu phát hành. Đơn cử như phim Đào, Phở và Piano cho thấy nghịch lý: nhu cầu khán giả cao nhưng số lượng suất chiếu và địa điểm chiếu quá ít. Bên cạnh đó, nhiều phim dù được đầu tư nghiêm túc, công phu nhưng doanh thu vẫn thấp, thậm chí không đủ bù chi phí sản xuất. Trường hợp Đào, Phở và Piano dù “cháy vé” và tạo tiếng vang lớn, song doanh thu chỉ dừng ở mức hòa vốn. Một số dự án quy mô lớn như: Lý Công Uẩn: Đường tới thành Thăng Long hay Thái sư Trần Thủ Độ thậm chí phải “đắp chiếu” nhiều năm, gây lãng phí lớn cho ngân sách.

Từ thực tế trên có thể thấy, trước khi Mưa đỏ ra đời, thị trường phim điện ảnh về lịch sử Việt Nam chưa hình thành đúng nghĩa. Các sản phẩm điện ảnh có chủ đề lịch sử vẫn chưa được xem là hàng hóa văn hóa có khả năng cạnh tranh trên thị trường; hạ tầng công nghiệp điện ảnh còn manh mún; công tác quảng bá, truyền thông chưa được đầu tư bài bản; và đặc biệt, chưa có mô hình sản xuất - phân phối chuyên biệt dành cho dòng phim này.

Thành công của phim Mưa đỏ: nhìn từ góc độ thị trường

Mưa đỏ (tên đầy đủ: Mưa đỏ: Máu xương đổ xuống - Đất trời lưu danh) là bộ phim điện ảnh về đề tài lịch sử - chiến tranh do Đặng Thái Huyền đạo diễn, được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chu Lai. Tác phẩm do Điện ảnh Quân đội nhân dân, HKFilm và Galaxy Studio hợp tác sản xuất, được ra mắt như một phần trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 80 năm Quốc khánh (1945-2025). Lấy cảm hứng từ trận chiến 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972, phim phản ánh cuộc chiến đấu kiên cường và sự hy sinh anh dũng của quân và dân ta.

Mưa đỏ đã tạo nên cơn địa chấn chưa từng có đối với dòng phim lịch sử chiến tranh - thể loại vốn kén khách và hầu như không bán được vé trước đây. Chỉ sau hơn một tháng, bộ phim đạt 8,1 triệu vé, thu về hơn 700 tỷ đồng - một con số kỷ lục, đưa Mưa đỏ trở thành phim Việt có doanh thu cao nhất mọi thời đại. Thành công vang dội của Mưa đỏ còn nằm ở khả năng chinh phục công chúng đa dạng, nhất là giới trẻ - nhóm khán giả vốn ít quan tâm đến phim đề tài lịch sử. Bộ phim đã thúc đẩy không ít người lần đầu đến rạp, và nhiều khán giả đã xem lại nhiều lần. Bộ phim được truyền thông, giới phê bình và khán giả đánh giá là “bước ngoặt của điện ảnh lịch sử Việt Nam”, khi khơi dậy sự quan tâm mới đối với đề tài chiến tranh - cách mạng, đồng thời mở ra hướng đi mới cho nền điện ảnh Việt Nam trong việc làm mới các đề tài lịch sử, vốn lâu nay được xem là “kén khán giả”.

Thành công của phim Mưa đỏ là kết quả của sự kết hợp hài hòa giữa bốn nhóm yếu tố then chốt: chất lượng tác phẩm; chiến lược marketing và truyền thông; mô hình phát hành và phân phối; khả năng nắm bắt và đáp ứng thị hiếu khán giả đương đại.

Thứ nhất, chất lượng của tác phẩm là yếu tố quyết định thành công của Mưa đỏ. Đây là một trong những bộ phim lịch sử có quy mô sản xuất lớn nhất từ trước đến nay, được đầu tư công phu từ bối cảnh, phục trang, đạo cụ, âm thanh, kỹ xảo đến diễn xuất. Không gian chiến đấu tại thành cổ Quảng Trị năm 1972 được tái hiện sống động nhờ kết hợp giữa cảnh quay thực địa và xử lý kỹ thuật số hậu kỳ, tạo nên cảm giác vừa hoành tráng, vừa chân thật.

Yếu tố thứ hai là chiến lược marketing và truyền thông. Chiến dịch quảng bá Mưa đỏ được thực hiện bài bản và sáng tạo. Trailer phim được công bố sớm, cùng các hoạt động truyền thông sôi nổi như giao lưu với đoàn phim, phóng sự hậu trường và chiến dịch mạng xã hội rộng rãi. Phần âm nhạc của phim cũng góp phần quan trọng trong việc lan tỏa sức hút bộ phim. Đặc biệt, việc gắn hoạt động quảng bá phim với dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh đã tạo hiệu ứng (“hiệu ứng A80”) lan tỏa cộng đồng mạnh mẽ, khiến việc ra rạp xem phim không chỉ là hành vi giải trí, mà còn mang ý nghĩa tri ân lịch sử, thể hiện lòng yêu nước.

Thứ ba, mô hình phát hành - phân phối là yếu tố tạo khác biệt lớn. Mưa đỏ được phát hành đồng thời tại tất cả các hệ thống rạp lớn trên toàn quốc như Trung tâm Chiếu phim Quốc gia, CGV, Lotte, Galaxy…và ngay chính tại Thành cổ Quảng Trị. Mô hình này giúp phim vừa đạt doanh thu kỷ lục, vừa xây dựng được “hiệu ứng xã hội” hiếm thấy. Đáng chú ý, việc lên kế hoạch phát hành lại trên các nền tảng số như VieON, Netflix hoặc Galaxy Play cũng như chiếu lưu động tại các vùng sâu, vùng xa cho thấy tầm nhìn dài hạn của nhà sản xuất trong việc kéo dài vòng đời sản phẩm, biến phim thành hàng hóa văn hóa có giá trị thương mại bền vững.

Cuối cùng, khả năng nắm bắt nhu cầu khán giả chính là “chìa khóa vàng” của thành công. Mưa đỏ đã chạm tới “vùng cảm xúc chung” của người Việt - lòng biết ơn, tự hào dân tộc và nhu cầu kết nối với lịch sử. Nhịp kể nhanh, diễn xuất tự nhiên, âm nhạc và kỹ xảo hiện đại khiến Mưa đỏ vừa có tính giáo dục, vừa đủ hấp dẫn như một phim thương mại. Vì thế, phim trở thành cầu nối giữa thế hệ trẻ và lịch sử dân tộc - điều mà đa số các phim lịch sử trước đó chưa đạt được.

Bài học phát triển thị trường phim điện ảnh về lịch sử Việt Nam từ trường hợp Mưa đỏ

1. Định vị thị trường: từ “nhiệm vụ chính trị” sang “phân khúc thị trường tiềm năng”

Trong nhiều năm, phim lịch sử ở Việt Nam chủ yếu được sản xuất theo hình thức đặt hàng của Nhà nước với mục tiêu tuyên truyền, giáo dục - một định hướng có ý nghĩa về mặt văn hóa - tư tưởng, nhưng lại khiến phim rơi vào tình trạng thiếu tính cạnh tranh thương mại. Tuy nhiên, sự bùng nổ doanh thu và phạm vi tiếp cận của Mưa đỏ cho thấy rằng, khi được đầu tư bài bản, có chiến lược, phim lịch sử hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm văn hóa - thương mại hấp dẫn.

Tuy nhiên, chính trường hợp Mưa đỏ cũng bộc lộ giới hạn của tư duy thị trường trong các dự án phim có vốn Nhà nước. Dù đang bán vé tốt và còn nhu cầu lớn từ khán giả, phim vẫn rút rạp sớm sau khoảng năm tuần, do đã “hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh của mình” gắn với dịp kỷ niệm lịch sử. Quyết định này cho thấy yếu tố hành chính và nhiệm vụ chính trị vẫn chi phối vòng đời sản phẩm, thay vì để thị trường tự điều tiết. Đây là minh chứng điển hình cho tình trạng “tư duy thị trường nửa vời”. Điều đó đặt ra vấn đề cần sớm thay đổi cơ chế phát hành phim do Nhà nước đầu tư.

Việc này đòi hỏi thay đổi tư duy sản xuất - phát hành: từ “chiếu phục vụ” sang “phát hành thương mại rộng rãi”, từ quảng bá nội bộ sang chiến dịch marketing đại chúng, từ chiếu hạn chế sang đa kênh phân phối. Chỉ khi tách bạch rõ vai trò định hướng của Nhà nước và quyền vận hành của thị trường, dòng phim điện ảnh về lịch sử mới có thể phát triển bền vững, vừa lan tỏa giá trị văn hóa, vừa mang lại lợi ích kinh tế.

2. Khuyến khích mô hình hợp tác công – tư

Ở Việt Nam, hợp tác công - tư trong điện ảnh không phải chưa có, nhưng với mảng phim lịch sử, thì sự kết hợp này đặc biệt cần thiết. Khi Nhà nước và tư nhân cùng tham gia, hai nguồn lực này có thể bổ sung cho nhau theo thế mạnh vốn có của mình. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách công, Nhà nước có thể đóng vai trò “đồng sản xuất”, thông qua việc cung cấp một phần kinh phí, tư liệu, bảo trợ nội dung, định hướng giá trị, hỗ trợ hậu cần; trong khi khu vực tư nhân đảm nhận phần sản xuất chuyên nghiệp, công nghệ, marketing và phát hành.

3. Chiến lược tiếp cận khán giả trẻ

Một trong những yếu tố then chốt giúp Mưa đỏ trở thành hiện tượng phòng vé là khả năng chạm tới khán giả trẻ mà không đánh mất chiều sâu lịch sử. Mưa đỏ đã dung hòa giữa tính sử thi và yếu tố giải trí hiện đại, tạo ra trải nghiệm điện ảnh vừa xúc động vừa gần gũi. Bộ phim lựa chọn cách kể chuyện nhanh, giàu cảm xúc, kết hợp kỹ xảo hiện đại và ngôn ngữ hình ảnh đạt chuẩn điện ảnh thương mại. Nội dung phim được triển khai qua các tuyến nhân vật trẻ trung, tình yêu trong chiến tranh và thông điệp về lòng yêu nước, tình đồng đội, sự hy sinh. Nhờ đó, Mưa đỏ không chỉ tái hiện một giai đoạn lịch sử bi tráng mà còn mang lại cảm giác “thật” và “gần” - khiến thế hệ trẻ có thể tìm thấy chính mình trong những con người của quá khứ.

4. Chiến lược quảng bá đa nền tảng

Khác với mô hình quảng bá truyền thống vốn dựa vào trailer, họp báo và phỏng vấn báo in, Mưa đỏ triển khai chiến dịch truyền thông toàn diện trên các không gian số - từ Facebook, TikTok, YouTube, Zalo đến nền tảng báo chí điện tử. Chuỗi video hậu trường, clip cảm xúc, chia sẻ của diễn viên và cựu chiến binh tạo ra hiệu ứng lan truyền tự nhiên, thu hút hàng chục triệu lượt tiếp cận chỉ trong thời gian ngắn.

Đáng chú ý, ca khúc Nỗi đau giữa hòa bình, được sử dụng ở phần cuối phim, cùng với ca khúc Còn gì đẹp hơn - do một diễn viên trong đoàn phim sáng tác và thể hiện, lấy cảm hứng trực tiếp từ Mưa đỏ - nhanh chóng tạo được hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội thông qua các hình thức hát lại, remix và video ngắn của khán giả, đặc biệt là giới trẻ, qua đó góp phần duy trì sức nóng của bộ phim ngay cả sau khi rời rạp. Đây là minh chứng cho sự kết hợp giữa điện ảnh và âm nhạc như một chiến lược sáng tạo - truyền thông hiệu quả, trong đó âm nhạc có thể trở thành “ký ức cảm xúc” gắn liền với hình ảnh phim.

Từ thực tiễn đó, bài học cho phim điện ảnh về lịch sử Việt Nam là: cần coi quảng bá đa nền tảng như một chiến lược dài hạn, gắn kết giữa điện ảnh - âm nhạc - mạng xã hội - giáo dục văn hóa. Khi mỗi bộ phim được xem như một “sự kiện truyền thông”, nó không chỉ là sản phẩm nghệ thuật, mà còn là chất xúc tác cho đối thoại xã hội, khơi dậy niềm tự hào và ý thức lịch sử trong công chúng.

Ảnh minh họa (Internet)

5. Phân phối đa kênh và chiến lược mở rộng vòng đời phim

Một trong những yếu tố then chốt giúp Mưa đỏ đạt doanh thu ấn tượng và tạo hiệu ứng xã hội lan tỏa chính là chiến lược phân phối đa kênh. Nếu Đào, Phở và Piano bị hạn chế bởi số lượng suất chiếu và địa điểm trình chiếu ít ỏi dù nhu cầu khán giả lớn, thì Mưa đỏ lại được phát hành đồng loạt tại hơn 1.000 phòng chiếu trên toàn quốc. Sau đó, phim còn được lên kế hoạch trình chiếu phục vụ tại các trường học, khu di tích và trên các nền tảng số như TV360, qua đó kéo dài vòng đời thương mại cũng như tác động xã hội của tác phẩm.

Cách làm này vừa giúp đa dạng hóa nguồn doanh thu, vừa mở rộng tiếp cận công chúng, nhất là tại vùng nông thôn và hải ngoại. Nếu được áp dụng rộng rãi, chiến lược phân phối đa kênh sẽ giúp dòng phim lịch sử Việt Nam thoát khỏi vòng đời ngắn hạn, “không chỉ xuất hiện trong các dịp lễ kỷ niệm, mà còn trở thành một dòng chảy thường xuyên trong đời sống điện ảnh Việt”.

6. Xây dựng thương hiệu và chuỗi sản phẩm gắn với phim

Mưa đỏ cho thấy những bước khởi đầu đáng chú ý của điện ảnh Việt trong tư duy xây dựng thương hiệu. Bộ phim mở rộng ảnh hưởng thông qua các sản phẩm phụ trợ: hai ca khúc Nỗi đau giữa hòa bình và Còn gì đẹp hơn nhanh chóng trở thành hiện tượng mạng, được biểu diễn trong nhiều sự kiện; đồng thời, tiểu thuyết Mưa đỏ của Chu Lai - nguyên tác cảm hứng của phim - cũng “hồi sinh” mạnh mẽ. Lượng khách đặt tour đến Thành cổ Quảng Trị cũng tăng 30% sau khi phim Mưa đỏ công chiếu. Đây chính là minh chứng cho việc chuyển hóa giá trị ký ức lịch sử thành tài sản thương hiệu, giúp tác phẩm vượt khỏi giới hạn của một sản phẩm điện ảnh đơn thuần.

Trên thực tế, hoạt động nhượng quyền sản phẩm văn hóa ở Việt Nam vẫn còn yếu, khiến nhiều tác phẩm không thể hình thành chuỗi giá trị mở rộng. Do đó, bài học quan trọng rút ra là: mỗi phim lịch sử nên được hoạch định như một dự án văn hóa - truyền thông tổng thể, kết nối điện ảnh, du lịch, xuất bản và thương mại sáng tạo. Cùng với đó, cần hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, bản quyền hình ảnh và cơ chế nhượng quyền, để dòng phim lịch sử Việt Nam phát triển thành hệ sinh thái văn hóa - giải trí đa tầng, vừa mang lại giá trị kinh tế, vừa nuôi dưỡng bản sắc dân tộc trong đời sống đương đại.

Kết luận

Từ trường hợp Mưa đỏ, có thể nhận thấy sáu bài học lớn cho việc phát triển thị trường phim điện ảnh về lịch sử Việt Nam. Thứ nhất, cần định vị lại dòng phim lịch sử Việt Nam như một phân khúc tiềm năng trong công nghiệp sáng tạo, nơi yếu tố lịch sử và giải trí cùng tạo ra giá trị kép. Thứ hai, mô hình hợp tác công - tư cần được thể chế hóa để tháo gỡ rào cản về vốn, phát hành và quảng bá. Thứ ba, chiến lược tiếp cận khán giả trẻ phải được đặt ở trung tâm, thông qua ngôn ngữ kể chuyện hiện đại và công nghệ điện ảnh tiên tiến. Thứ tư, truyền thông đa nền tảng là chìa khóa tạo hiệu ứng lan tỏa, biến phim lịch sử thành sự kiện văn hóa - xã hội. Thứ năm, phân phối đa kênh giúp kéo dài vòng đời thương mại và mở rộng giá trị của phim. Cuối cùng, xây dựng thương hiệu và chuỗi sản phẩm phụ trợ là hướng đi bền vững để phim lịch sử tồn tại trong hệ sinh thái văn hóa đương đại. Tóm lại, phim Mưa đỏ đánh dấu bước ngoặt cho dòng phim lịch sử Việt Nam - nơi quá khứ dân tộc được tái hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, giàu cảm xúc, có sức hấp dẫn thương mại và giá trị xã hội bền vững. Với sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách, nguồn lực và chiến lược phát triển, có thể tin tưởng rằng, dòng phim điện ảnh về lịch sử Việt Nam sẽ không dừng lại ở một hiện tượng nhất thời, mà sẽ trở thành thế mạnh, đóng góp quan trọng cho sự phát triển của điện ảnh Việt Nam như một ngành công nghiệp văn hóa mũi nhọn.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam 2025 (ntqnhu)