Phát biểu tại Diễn đàn “Đầu tư phát triển năng lượng hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và bền vững” diễn ra ngày 21/8, PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh, năng lượng không đơn thuần là một lĩnh vực hạ tầng kỹ thuật mà là nền tảng cốt lõi quyết định khả năng hiện thực hóa chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn.

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, hơn 10 năm qua, đặc biệt trong giai đoạn 2015–2023, Việt Nam đã đạt được những bước tiến nổi bật trong phát triển năng lượng, với sự bùng nổ của điện gió và điện mặt trời nhờ các chính sách giá ưu đãi. Tuy nhiên, quá trình phát triển nhanh cũng bộc lộ nhiều hạn chế như quy hoạch thiếu đồng bộ, thủ tục hành chính chồng chéo, cơ chế điều hành chưa theo kịp thực tiễn. Những bất cập này khiến nhiều nguồn lực xã hội bị phân tán, thậm chí lãng phí, trong khi hệ thống năng lượng xuất hiện ngày càng nhiều điểm nghẽn.

Ông cho rằng, mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi Việt Nam trong giai đoạn 2026–2030 phải duy trì tốc độ tăng trưởng ở mức 8–10% mỗi năm. Điều này kéo theo nhu cầu năng lượng tăng rất mạnh. Ước tính đến năm 2035, Việt Nam cần bổ sung thêm khoảng 150.000 MW năng lượng tái tạo, tương đương khoảng 1.500 dự án mới. Đây là bài toán vượt xa năng lực triển khai hiện nay, buộc phải có những đột phá mạnh mẽ về thể chế, chính sách và năng lực quản trị.

Vốn và thể chế

Dẫn phân tích của TS. Cấn Văn Lực, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho biết, để duy trì tốc độ tăng trưởng cao, tổng vốn đầu tư toàn xã hội bình quân hằng năm phải đạt tối thiểu 38% GDP. Quy mô vốn cần huy động mỗi năm vào khoảng 240–245 tỷ USD, trong đó riêng lĩnh vực điện lực chiếm hơn 21 tỷ USD. Trong khi ngân sách nhà nước chỉ có thể đáp ứng khoảng 35%, phần lớn nguồn vốn còn lại phải đến từ khu vực tư nhân và các dòng vốn quốc tế.

Tuy nhiên, rào cản lớn hiện nay không chỉ nằm ở khả năng huy động vốn mà còn ở thể chế và thủ tục. Theo số liệu của Bộ Tài chính, hiện có trên 2.200 dự án với tổng vốn khoảng 6 triệu tỷ đồng đang bị đình trệ do vướng mắc về pháp lý và thủ tục hành chính. Thực trạng này tác động trực tiếp đến các dự án năng lượng quy mô lớn như điện hạt nhân, thủy điện tích năng hay LNG – những nguồn điện giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn.

Các diễn giả trao đổi, thảo luận tại Diễn đàn – Ảnh: VGP/Vũ Phong

Công nghệ và nhân lực

Theo ông Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và tăng trưởng xanh, không tồn tại một công nghệ năng lượng nào có thể đáp ứng tối ưu mọi yêu cầu. Điện hạt nhân có chi phí đầu tư lớn nhưng vận hành ổn định và ít phụ thuộc vào biến động thị trường quốc tế. Điện mặt trời có chi phí thấp, thời gian triển khai nhanh nhưng phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết và chỉ phát điện trong khoảng thời gian nhất định. Điện gió sở hữu tiềm năng lớn, song Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào công nghệ và thiết bị nhập khẩu.

Từ đó, ông Sơn cho rằng, chiến lược phát triển năng lượng của Việt Nam cần dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa các loại hình công nghệ, đi kèm với cơ chế, chính sách phù hợp để tận dụng lợi thế của từng nguồn và giảm thiểu các rủi ro phát sinh.

Ở góc độ đào tạo và làm chủ công nghệ, ông Lê Anh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng Đại học Bách khoa Hà Nội, nhấn mạnh vai trò then chốt của nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo ông, để triển khai các dự án lớn, đặc biệt trong lĩnh vực điện hạt nhân và năng lượng tái tạo công nghệ cao, Việt Nam không thể chỉ dừng lại ở đào tạo cử nhân mà cần đội ngũ kỹ sư, thạc sĩ, tiến sĩ được đào tạo bài bản, gắn chặt với nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn. Cùng với đó là chính sách đãi ngộ đủ hấp dẫn để thu hút và giữ chân các chuyên gia đầu ngành.

Nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng

PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, cho rằng phát triển năng lượng không chỉ là mở rộng nguồn cung mà còn phải nâng cao hiệu quả sử dụng. Hiệu quả năng lượng chính là yếu tố then chốt quyết định chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng kinh tế.

Ông dẫn thực tế cho thấy, thời gian qua, nhiều dự án điện mặt trời đã hoàn thành và phát điện nhưng không thể giải phóng hết công suất do hệ thống truyền tải chưa được đầu tư đồng bộ. Điều này không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn làm giảm hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp. Vì vậy, cần có cơ chế mở để khu vực tư nhân tham gia đầu tư hạ tầng truyền tải điện, đồng thời xây dựng thị trường điện minh bạch, hài hòa giữa mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng và thúc đẩy cạnh tranh.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ đóng vai trò quyết định. Việc phát triển hệ thống truyền tải thông minh, giảm tổn thất điện năng và tối ưu hóa vận hành được xem là điều kiện then chốt để Việt Nam khai thác hiệu quả các nguồn năng lượng, đồng thời tiến gần hơn tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao và phát triển bền vững