Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề của tiến trình chuyển đổi năng lượng. Cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 không còn là mục tiêu mang tính định hướng, mà đã trở thành yêu cầu phát triển cụ thể, gắn trực tiếp với tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong những năm gần đây, hàng loạt cơ chế, chính sách đã được ban hành nhằm tháo gỡ điểm nghẽn cho năng lượng tái tạo. Công nghệ ngày càng hiện đại, dòng vốn trong và ngoài nước từng bước được khơi thông. Tuy nhiên, song song với những chuyển động tích cực đó, một khoảng trống lớn đang lộ rõ: khoảng cách giữa đào tạo nguồn nhân lực và nhu cầu thực tiễn của ngành năng lượng mới.

Tốc độ dự án vượt xa đào tạo, khoảng cách ngày càng nới rộng

Theo TS. Nguyễn Đạt Minh, Trưởng khoa Quản lý công nghệ và năng lượng, Đại học Điện lực, khi tốc độ triển khai các dự án năng lượng tái tạo tăng nhanh hơn nhiều so với khả năng chuẩn bị về con người, bài toán nhân lực không còn là vấn đề kỹ thuật đơn lẻ, mà đã trở thành thách thức mang tính chiến lược.

TS. Nguyễn Đạt Minh cho biết, theo Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, Quy hoạch điện VIII và Nghị quyết số 55, đến năm 2030, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu nguồn điện có thể đạt khoảng 47%, và đến năm 2050 có thể vượt 70%. Điều này đồng nghĩa với nhu cầu nhân lực cho lĩnh vực năng lượng tái tạo sẽ tăng mạnh trong thời gian tới.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy phần lớn các cơ sở đào tạo đại học, cao đẳng hiện nay vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đào tạo gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Kết quả khảo sát từ phía doanh nghiệp cho thấy, năng lực đào tạo còn nhiều hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ mới ngày càng sâu rộng trong ngành năng lượng.

Mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các cơ sở đào tạo tăng cường trang bị kỹ năng số cho người học, song nhìn chung, khả năng đáp ứng các vị trí việc làm cụ thể vẫn còn yếu. Sinh viên tốt nghiệp còn thiếu kỹ năng thực hành, ngoại ngữ chuyên ngành, tư duy số và tác phong công nghiệp – những yếu tố ngày càng trở nên bắt buộc trong các dự án năng lượng tái tạo quy mô lớn.

Theo định hướng phát triển hiện nay, chỉ riêng lĩnh vực điện tái tạo, Việt Nam sẽ cần hàng chục nghìn lao động kỹ thuật chất lượng cao trong vòng 5 năm tới. Trong khi đó, số lượng kỹ sư tốt nghiệp mỗi năm vẫn còn hạn chế, chất lượng đầu ra chưa đồng đều, dẫn đến nguy cơ “lệch pha” giữa cung và cầu nhân lực. Đây không còn là cảnh báo mang tính dự báo, mà đã hiện hữu trong quá trình triển khai nhiều dự án điện gió, điện mặt trời thời gian qua.

TS. Nguyễn Đạt Minh nhấn mạnh, nếu không có sự điều chỉnh kịp thời từ khung chương trình đào tạo, cơ chế phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp, cũng như các chính sách khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào đào tạo, khoảng cách này sẽ tiếp tục bị nới rộng, làm chậm tiến trình chuyển đổi năng lượng.

Đầu tư cho con người – chìa khóa làm chủ tương lai năng lượng

Trong bối cảnh chuỗi giá trị năng lượng mới ngày càng phức tạp, yêu cầu về công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và tiến độ ngày càng khắt khe, con người không chỉ là lực lượng vận hành, mà trở thành yếu tố quyết định khả năng làm chủ dự án và công nghệ.

TS. Nguyễn Đạt Minh chia sẻ về yêu cầu gắn kết đào tạo với thực tiễn doanh nghiệp trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Theo TS. Nguyễn Đạt Minh, trong thời gian tới, cần xây dựng các chiến lược tổng thể nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực năng lượng tái tạo. Trọng tâm là tích hợp kỹ năng số, cập nhật công nghệ mới vào chương trình đào tạo, đồng thời gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường, viện nghiên cứu với doanh nghiệp và các vị trí việc làm cụ thể. “Mục tiêu không chỉ là đào tạo đủ số lượng, mà phải đào tạo đúng và trúng – những kỹ sư, cử nhân có thể tham gia ngay vào dự án, đáp ứng yêu cầu thực tế của doanh nghiệp. Trong bối cảnh Việt Nam đã tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, sự đồng hành của doanh nghiệp và việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế là yếu tố then chốt để rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn,” TS. Nguyễn Đạt Minh nhấn mạnh.

Về dài hạn, đầu tư cho nguồn nhân lực chính là đầu tư cho khả năng tự chủ của ngành năng lượng. Khi có được đội ngũ lao động chất lượng cao, Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc thu hút dự án, mà còn từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tiến tới xuất khẩu thiết bị, dịch vụ và nhân lực kỹ thuật sang khu vực và thế giới.

Trong hành trình chuyển đổi năng lượng, công nghệ có thể mua, vốn có thể huy động, nhưng con người cần thời gian để đào tạo và tích lũy. Gỡ được “nút thắt” nhân lực sẽ mở ra con đường để ngành điện tái tạo Việt Nam tăng tốc bền vững, biến mục tiêu phát thải ròng bằng “0” thành động lực phát triển thực chất cho nền kinh tế.