Ảnh minh họa

Quy mô phát sinh lớn và tăng nhanh: CTRSH sinh ra lượng lớn ở đô thị và nông thôn, tăng khoảng 10–16% mỗi năm. Tổng lượng ở Việt Nam hiện nay trên 64 nghìn tấn/ngày.

Hàm lượng vật liệu giá trị cao: CTRSH chứa hữu cơ dễ phân hủy, nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, cao su, vải sợi và thiết bị điện–điện tử thải bỏ có thể tái chế, làm nguồn nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp.

Chi phí khai thác thấp hơn tài nguyên tự nhiên: Tái chế từ CTRSH tiêu tốn ít năng lượng và phát thải thấp hơn khai thác và sản xuất từ nguyên liệu sơ khai, đồng thời mang ý nghĩa xã hội về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Công nghiệp tái chế CTRSH gồm những lĩnh vực chính?

Tái chế chất hữu cơ: chiếm ~50–60% CTRSH; xử lý thành phân bón, phân hữu cơ sinh học, khí sinh học hoặc làm nhiên liệu cho nhà máy đốt rác phát điện.

Tái chế nhựa: từ chai lọ PET, bao bì PE/PP, túi nylon và nhựa dùng một lần thành hạt nhựa tái sinh cho bao bì, vật liệu xây dựng, dệt may kỹ thuật và sản phẩm tiêu dùng.

Tái chế giấy và bìa carton: từ hộ gia đình, văn phòng và thương mại thành giấy tái sinh, giảm khai thác gỗ và nước trong sản xuất.

Tái chế kim loại: sắt, thép, nhôm, đồng từ đồ gia dụng, bao bì kim loại và thiết bị điện–điện tử thải bỏ; giá trị kinh tế cao và tái chế gần như vô hạn.

Tái chế thủy tinh: chai lọ có thể tái chế nhiều lần mà không giảm chất lượng.

Tái chế rác thải điện tử trong CTRSH: thiết bị điện tử bỏ đi chứa kim loại quý và hiếm, đòi hỏi công nghệ xử lý tiên tiến.

Tiềm năng nguồn nguyên liệu từ CTRSH cho ngành công nghiệp tái chế

CTRSH ở Việt Nam có tiềm năng lớn như một “mỏ quặng thứ sinh”, nhưng hiệu quả khai thác vẫn thấp. Chỉ 15–20% CTRSH được tái chế/tái sử dụng mỗi năm; trên 70% bị chôn lấp, phần còn lại đốt hoặc xử lý sơ cấp. Với 25–26 triệu tấn phát sinh hàng năm, Việt Nam đang lãng phí hơn 20 triệu tấn nguyên liệu cho ngành tái chế.

Chi tiết theo lĩnh vực:

Chất hữu cơ (50–60% CTRSH, ≈12–15 triệu tấn/năm): dưới 20% được ủ phân compost, sản xuất phân hữu cơ hoặc thu năng lượng. Phần còn lại chôn lấp gây phát thải và lãng phí nguồn phân bón/Năng lượng.

Nhựa (2–3 triệu tấn/năm, 8–12% tổng CTRSH): chỉ 30–35% được thu hồi qua hệ thống chính thức; phần lớn mất mát do thu gom và thiếu phân loại tại nguồn.

Giấy và kim loại: giấy chiếm 4–6% CTRSH (1–1,5 triệu tấn/năm), thu hồi ở nông thôn/đô thị nhỏ đạt 40–50%. Kim loại chiếm 2–3%, giá trị cao nhưng lượng bị thất thoát do thu gom thủ công và thiếu phân loại.

Rác thải điện tử (500–600 nghìn tấn/năm): chứa kim loại và nhựa kỹ thuật, chỉ ~10% được thu gom và xử lý chính thức; phần lớn xử lý thủ công hoặc bổ sung vào rác sinh hoạt.

CTRSH chứa đựng nguồn nguyên liệu quý cho tái chế, nhưng để biến nó thành nguồn lực thực sự cần nâng cao phân loại, thu gom và tái chế ở quy mô công nghiệp và minh bạch hơn trong quản lý chuỗi thu gom.

Từ mỏ quặng tiềm năng đến tài nguyên thực sự

CTRSH Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn khi được xem như “mỏ quặng thứ sinh” cho ngành công nghiệp tái chế. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác vẫn chưa bền vững do hạ tầng chưa đáp ứng, phân loại rác tại nguồn còn yếu, và tỷ lệ thu gom, xử lý còn thấp ở nhiều vùng.

Tóm tắt thực trạng (năm 2024):

Tỷ lệ CTRSH được thu gom, vận chuyển, xử lý toàn quốc: 89,7% (đô thị 97,26%; nông thôn 80,5%).

Có 1.548 cơ sở xử lý; chôn lấp chiếm 62,98%; đốt có phát điện 10,09%; đốt không phát điện 14,08%; xử lý mùn/phân hữu cơ 12,85%.

Hạ tầng hiện tại chưa hướng tới phát triển bền vững; ở nông thôn, miền núi và đảo vẫn chủ yếu là bãi chôn lấp.

Chỉ một số địa phương mới có cơ sở đốt phát điện: Hà Nội, Cần Thơ, Bắc Ninh, Huế.

Cơ chế, chính sách đang định hình (giai đoạn 2025–2030):

Quyết định 222/QĐ-TTg (2025): Quản lý CTRSH là lĩnh vực trọng tâm trong kế hoạch thực hiện kinh tế tuần hoàn.

Quyết định 21/2025/QĐ-TTg và các văn bản liên quan: tiêu chí phân loại xanh, cấp tín dụng xanh, trái phiếu xanh cho dự án CTRSH thuộc nhóm Dịch vụ môi trường.

Chỉ thị 20/CT-TTg (2025): nhiệm vụ cấp bách ngăn ngừa ô nhiễm và quản lý CTRSH, giảm ô nhiễm từ nhựa.

Dự thảo Nghị định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và Thông tư PPP trong xử lý CTRSH.

Quyết định 1894/QĐ-TTg (2025): phê duyệt Chương trình phát triển ngành Công nghiệp môi trường 2025–2030.

Điểm then chốt để biến CTRSH thành “mỏ quặng” thực sự:

Triển khai phân loại rác tại nguồn một cách đồng bộ và hiệu quả.

Đầu tư hạ tầng tái chế và hình thành thị trường nguyên liệu tái chế minh bạch, ổn định.

Mở rộng EPR và phát triển thanh toán xanh để kích hoạt chuỗi giá trị tái chế.

CTRSH chứa nguồn nguyên liệu giá trị cho kinh tế tuần hoàn. Với hệ thống phân loại, cơ sở hạ tầng và khung pháp lý hiệu quả, Việt Nam có thể biến CTRSH từ điểm cuối chu trình tiêu dùng thành điểm khởi đầu cho một chu trình sản xuất xanh và bền vững.