Hiện trạng phát sinh chất thải nhựa trong mô hình canh tác lúa: Trường hợp nghiên cứu tại thị xã Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu
Dù nhựa đem lại tiện ích và độ bền cao, phát thải CTN (chất thải nhựa) vẫn đang pose thách thức nghiêm trọng cho quản lý môi trường.
Toàn cầu mỗi năm thải khoảng 200 triệu tấn CTN kèm theo chất thải rắn sinh hoạt, trong khi Việt Nam ghi nhận CTN chiếm 8–12% lượng rác thải rắn và 2021 phát sinh khoảng 8.021 tấn/ngày, chỉ có 6.581 tấn/ngày được thu gom (WWF, 2023). Lượng CTN thất thoát ra môi trường do không được thu gom lên tới 1.152 tấn/ngày, phổ biến nhất ở vùng nông thôn ĐBSCL, gây tác động tiêu cực lên đất, nước, khí quyển và sức khỏe người dân (Pathak et al., 2023). Trong nông nghiệp, nhựa từ bao bì phân bón, thuốc BVTV vẫn phổ biến, làm tăng ô nhiễm và tồn dư hóa chất sau sử dụng, ảnh hưởng đến đất và hệ sinh thái.
Ảnh minh họa
Tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), diện tích gieo trồng lúa lên tới khoảng 188.931 ha với 2,4 triệu ha đất nông nghiệp và đóng góp lớn cho sản xuất và xuất khẩu gạo (gần 90% sản lượng toàn vùng). Việc sử dụng phân bón và BVTV dư thừa dẫn tới CTN phát sinh ngày càng nhiều và khó kiểm soát. Theo MoNRE (2021) và các nghiên cứu liên quan, chất thải nhựa trong sản xuất nông nghiệp có lẫn lộn các chất hữu cơ và hóa chất khó phân hủy, làm thay đổi tính chất đất, gây xói mòn, mất nước và dinh dưỡng cho cây trồng, đòi hỏi sự chú ý và hành động quản lý tổng thể.
Nghiên cứu tại xã Phong Thạnh Đông, thị xã Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu cho thấy CTN từ phân bón và thuốc BVTV lên tới 1288,7 g/1.000 m²/vụ (tức 12,9 kg/ha/vụ), ước tính toàn tỉnh khoảng 2.435 tấn/vụ. Phần lớn CTN được đốt (93,3%), chỉ 33,3% được thu gom, trong khi rải rác bị vứt chung với rác sinh hoạt hoặc tại ruộng (6,7%) và chôn lấp (3,3%). Quản lý CTN hiện nay còn nhiều rủi ro và thiếu hiệu quả; cần tuyên truyền, tăng cường biện pháp quản lý và tiến hành nghiên cứu sâu hơn về các giải pháp tối ưu cho canh tác lúa nhằm giảm thiểu phát sinh và thúc đẩy thu gom, tái chế và xử lý an toàn.
Dưới đây là một vài hành động cần thực hiện trong ngắn hạn:
Tăng cường tuyên truyền và hướng dẫn nông dân về phân loại, thu gom CTN tại nguồn và các phương thức xử lý an toàn.
Thiết kế chương trình thu hồi bao bì phân bón và BVTV, kèm khuyến khích tài chính cho người nông dân.
Đẩy mạnh áp dụng công nghệ và thực hành canh tác bền vững nhằm giảm sự phụ thuộc vào bao bì nhựa một lần dùng và giảm tồn dư hóa chất trong CTN.
Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ, Tập 61, Số chuyên đề: Môi trường và Biến đổi khí hậu (2025): 63-70 (dtnkhanh)