Sự hợp tác sâu rộng giữa khu vực công và tư có thể giúp tạo ra một hệ sinh thái AI tích hợp trong ASEAN, nơi các quốc gia thành viên ở mọi cấp độ phát triển AI cùng nhau tiến bộ. ẢNH: PIXABAY

Trong cuộc chạy đua khai thác trí tuệ nhân tạo (AI), ASEAN đang đứng trước ngã ba đường: Hành động tập thể ngay bây giờ, nếu không sẽ có nguy cơ bỏ lỡ hàng tỷ đô la giá trị kinh tế tiềm năng – và hàng triệu người dân – phía sau.

Với dự báo nền kinh tế số Đông Nam Á sẽ đạt 1 nghìn tỷ đô la Mỹ vào năm 2030, trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại nhiều hơn cả sự tiến bộ về công nghệ. Nó là chất xúc tác cho chuyển đổi số, hội nhập khu vực sâu rộng hơn và nâng cao đời sống cộng đồng trên một trong những khu vực đa dạng văn hóa và năng động kinh tế nhất thế giới.

Để khai thác tiềm năng này, ASEAN cần xây dựng các mối quan hệ đối tác công tư sâu rộng, kết hợp tầm nhìn của chính phủ với sự đổi mới của ngành công nghiệp, tạo ra một hệ sinh thái AI tích hợp, nơi các quốc gia thành viên ở mọi cấp độ cùng nhau tiến bộ.

Thế mạnh lớn nhất của ASEAN nằm ở sức mạnh của hành động tập thể và đầu tư, với nhiều quốc gia thành viên đang vạch ra những lộ trình đầy tham vọng về trí tuệ nhân tạo.

Một ví dụ tuyệt vời về điều này đã được thể hiện trong thông báo Ngân sách 2026 gần đây của Singapore, nơi Thủ tướng Lawrence Wong chia sẻ tầm nhìn của ông về việc đất nước trở thành “một trung tâm đáng tin cậy, nơi các công ty và nhà nghiên cứu cùng nhau phát triển, thử nghiệm và triển khai các giải pháp AI có tác động mạnh mẽ”.

Câu hỏi đặt ra hiện nay không phải là liệu trí tuệ nhân tạo (AI) có định hình lại khu vực hay không, mà là liệu ASEAN có thể định hình khu vực đó để phản ánh các giá trị chung, bảo vệ chủ quyền và không bỏ lại quốc gia nào phía sau hay không. Điều đó đòi hỏi một chiến lược thống nhất về quản trị, cơ sở hạ tầng và nhân tài – những trụ cột của một tương lai AI bền vững.

Xây dựng chiến lược trí tuệ nhân tạo thống nhất theo cách thức ASEAN

Để khai thác tối đa tiềm năng của trí tuệ nhân tạo (AI) trên khắp Đông Nam Á, ASEAN cần hướng tới một khuôn khổ quản trị hài hòa. Mặc dù Kế hoạch tổng thể kỹ thuật số 2025 và Hướng dẫn về quản trị và đạo đức AI năm 2024 đã đóng vai trò là những cột mốc quan trọng, nhưng các chiến lược quốc gia không đồng đều có nguy cơ làm sâu sắc thêm sự chênh lệch về khả năng sẵn sàng ứng dụng AI và phát triển khu vực.

Với chỉ sáu quốc gia thành viên đã thiết lập chiến lược AI quốc gia, và các quốc gia hàng đầu như Singapore hiện đang thành lập Hội đồng AI quốc gia mới để thúc đẩy các ưu tiên AI quốc gia, ASEAN đang đối mặt với khoảng cách ngày càng lớn về khả năng sẵn sàng ứng dụng AI, đe dọa làm suy yếu sự phát triển kinh tế khu vực.

Khoảng cách này được phản ánh trong một nghiên cứu của Salesforce năm 2025, trong đó Singapore xếp thứ hai toàn cầu về mức độ sẵn sàng ứng dụng AI trong chính phủ, trong khi Lào và Myanmar lại xếp hạng thấp hơn nhiều, lần lượt là 137 và 143. Những chênh lệch này không chỉ phản ánh những khoảng cách về quản trị, mà còn cả những khác biệt tiềm ẩn về khoảng cách số hóa và khả năng kết nối ở vùng nông thôn. Giải quyết những vấn đề này là nền tảng để đảm bảo lợi ích của AI đến được với mọi quốc gia thành viên.

Thủ tướng Wong cho biết trí tuệ nhân tạo đang phát triển với tốc độ đáng kinh ngạc, kéo theo đó là "những mối lo ngại sâu sắc". Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng Singapore không thể phản ứng bằng cách gieo rắc nỗi sợ hãi.

Mặc dù không có "gã khổng lồ AI" nội địa, ASEAN vẫn có thể hưởng lợi đáng kể từ sự bùng nổ này.

Lợi thế tiềm ẩn của ASEAN trong sự bùng nổ công nghệ toàn cầu

Do các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân khác nhau giữa các quốc gia ASEAN, các doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí cao hơn và rủi ro pháp lý lớn hơn khi đáp ứng các yêu cầu tuân thủ này.

Các quy định cứng nhắc, áp dụng một khuôn mẫu duy nhất sẽ không thể phản ánh hết sự đa dạng hay tham vọng của ASEAN. Điều này đặc biệt đúng đối với nền kinh tế của khu vực, nơi hơn 90% doanh nghiệp là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, và thương mại nội khối ASEAN chiếm khoảng một phần tư tổng kim ngạch thương mại của khu vực.

Để hỗ trợ thực tế này, khối nên theo đuổi “phương thức ASEAN”: ra quyết định dựa trên sự đồng thuận và không can thiệp, kết hợp với khuôn khổ hợp tác, phối hợp về tiêu chuẩn trí tuệ nhân tạo và quản trị dữ liệu xuyên biên giới. Mặc dù cách tiếp cận này có thể mang tính cân nhắc, nhưng nó đảm bảo rằng các chính sách được xây dựng mang tính toàn diện và tôn trọng các ưu tiên chính trị và kinh tế riêng biệt của mỗi quốc gia.

Các nền tảng hiện có như Hiệp định khung về kinh tế số ASEAN và Nhóm công tác ASEAN về quản trị trí tuệ nhân tạo cung cấp một xương sống chính sách vững chắc. Động lực này đang tạo ra những nền tảng hợp tác hữu hình.

Mạng lưới An toàn AI ASEAN sẽ thành lập trụ sở khu vực tại Malaysia vào đầu năm 2026, tạo ra một trung tâm để các quốc gia thành viên cùng phối hợp phát triển một hệ sinh thái AI an toàn và toàn diện.

Bước tiếp theo là sự hợp tác sâu rộng giữa khu vực công và tư. Cách tiếp cận này thể hiện sức mạnh san bằng bất bình đẳng lớn nhất của ASEAN – một chiến lược hiệu quả bất kể quốc gia đó xếp hạng thứ hai hay thứ 143 về mức độ sẵn sàng ứng dụng AI.

Việc tận dụng chuyên môn của các doanh nghiệp tư nhân sẽ giúp đảm bảo các quy định vẫn linh hoạt, hướng đến kết quả và tập trung vào quản lý các hệ thống AI có rủi ro cao nhất. Bằng cách thu hút các chuyên gia trong ngành, giới học thuật và xã hội dân sự ngay từ đầu, ASEAN có thể đảm bảo các khuôn khổ quản trị linh hoạt, hướng đến kết quả và phù hợp với văn hóa.

Sự hợp tác sâu rộng giữa khu vực công và tư nhân là yếu tố cân bằng mạnh mẽ nhất của ASEAN – một chiến lược hiệu quả bất kể quốc gia đó xếp hạng thứ hai hay thứ 143 về khả năng sẵn sàng ứng dụng trí tuệ nhân tạo .

Mở rộng cơ sở hạ tầng AI vượt ra ngoài biên giới

Chính sách hiệu quả đặt ra tầm nhìn, nhưng cơ sở hạ tầng hữu hình mới là nền tảng cho hành động. Trí tuệ nhân tạo (AI) đòi hỏi sức mạnh tính toán khổng lồ, các trung tâm dữ liệu dung lượng cao và nguồn năng lượng đáng tin cậy – những nguồn lực phân bố không đồng đều trên khắp ASEAN.

Các quốc gia thành viên đã và đang thực hiện những khoản đầu tư mạnh tay, với Singapore cam kết 500 triệu đô la Singapore cho phần cứng máy tính tiên tiến, và Malaysia đưa ra các ưu đãi thuế đáng kể cho đầu tư vào trung tâm dữ liệu trong ngân sách năm 2024 của mình.

Tuy nhiên, những hạn chế về địa lý và chi phí năng lượng ngày càng tăng đe dọa làm chậm tiến độ nếu các quốc gia hành động riêng lẻ.

Hợp tác xuyên biên giới mang lại con đường nhanh hơn và tiết kiệm chi phí hơn. Khu kinh tế đặc biệt Johor-Singapore (JS-SEZ) là minh chứng cho điều đó. Quan hệ đối tác này kết hợp nguồn lực đất đai và lao động của Malaysia với khả năng đầu tư của Singapore để phát triển một trung tâm chung cho các lĩnh vực giá trị cao, bao gồm trung tâm dữ liệu và sản xuất công nghệ cao, những lĩnh vực hỗ trợ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI).

Thông qua các khuôn khổ chính sách phối hợp cung cấp các ưu đãi thuế đặc biệt, các chương trình khuyến khích có mục tiêu và các quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng chuyên dụng, sáng kiến ​​JS-SEZ đã thu hút hàng tỷ đô la đầu tư cho các khu phức hợp siêu quy mô và cơ sở hạ tầng điện toán AI chuyên dụng.

Cách tiếp cận hợp tác này sẽ truyền cảm hứng cho việc áp dụng rộng rãi hơn các khu vực điện toán AI chuyên biệt trên khắp ASEAN – các khu vực được chỉ định với các quy định kết hợp, nguồn năng lượng dùng chung và các phương tiện đầu tư chung nhằm khai thác lợi thế so sánh của mỗi quốc gia thành viên.

Việc vượt ra khỏi cạnh tranh giành giật các dự án riêng lẻ và cùng đầu tư vào các hành lang cơ sở hạ tầng cho phép ASEAN mở rộng cơ sở hạ tầng AI đẳng cấp thế giới một cách hiệu quả hơn, tăng cường khả năng phục hồi, giảm chi phí và thúc đẩy các tiêu chuẩn chung.

Bồi dưỡng nguồn nhân tài AI cho ASEAN

Trong khi cơ sở hạ tầng tạo ra năng lực, con người mới là động lực thúc đẩy sự đổi mới. Theo Ngân hàng Thế giới, hiện nay chỉ có khoảng 1/10 việc làm ở ASEAN liên quan đến các nhiệm vụ bổ trợ cho trí tuệ nhân tạo, so với khoảng 3/10 ở các nền kinh tế phát triển.

Thu hẹp khoảng cách này là điều thiết yếu để đạt được tầm nhìn về một xã hội được trang bị kỹ thuật số trong Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2025. Điều này đòi hỏi các quốc gia thành viên, hợp tác với ngành công nghiệp và giới học thuật, phải bồi dưỡng một thế hệ nhân tài am hiểu về trí tuệ nhân tạo và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện nay.

Việc thành lập một lực lượng đặc nhiệm khu vực đa cơ quan có thể giúp hài hòa các nỗ lực xuyên biên giới. Một khuôn khổ phát triển nguồn nhân lực tập trung cũng sẽ cần thiết để theo dõi nhu cầu về trí tuệ nhân tạo, xác định những thiếu hụt kỹ năng quan trọng trong các ngành và điều phối nguồn lực cho các sáng kiến ​​đào tạo có mục tiêu.

Hệ thống giáo dục cần phải phát triển song song: tích hợp chương trình giảng dạy về trí tuệ nhân tạo vào trường học, khuyến khích các chương trình phù hợp với ngành công nghiệp và mở rộng chương trình học nghề trong lĩnh vực sản xuất, kỹ thuật và nông nghiệp. Nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động hiện nay thông qua đào tạo nghề và đào tạo tại chỗ về trí tuệ nhân tạo sẽ đảm bảo quá trình chuyển đổi kinh tế diễn ra toàn diện, chứ không phải gây gián đoạn.

Các mối quan hệ đối tác giữa ngành công nghiệp và các tổ chức học thuật, chẳng hạn như sự hợp tác của Dell trong dự án Siam AI nhằm mục đích bồi dưỡng nhân tài và phát triển cơ sở hạ tầng AI tại Thái Lan, và sáng kiến ​​AIForMYFuture của Microsoft nhằm nâng cao và đào tạo lại kỹ năng cho người dân Malaysia, cho thấy sự hợp tác có thể đẩy nhanh quá trình xây dựng năng lực và phân bổ lợi ích đồng đều hơn trong khu vực.

Hành động tập thể vì sự thịnh vượng chung

Không một chính phủ nào có thể giải quyết những thách thức này một mình. Nhưng con đường phía trước của ASEAN rất rõ ràng: Bằng cách điều chỉnh chiến lược, cùng đầu tư xuyên biên giới và hợp tác giữa ngành công nghiệp và giới học thuật, ASEAN có thể tạo ra một hệ sinh thái AI kết nối.

Với mục tiêu nền kinh tế số năm 2030 đang đến gần, 5 năm tới là giai đoạn then chốt để đặt nền móng cho tương lai chung này. Cho dù ưu tiên là quản trị, cơ sở hạ tầng hay kỹ năng, quan hệ đối tác công tư là đòn bẩy thống nhất mà ASEAN có thể sử dụng để đạt được tiến bộ nhanh chóng và toàn diện – bất kể trình độ phát triển trí tuệ nhân tạo hiện tại của mỗi quốc gia.

Trong một thế giới mà vai trò lãnh đạo của trí tuệ nhân tạo ngày càng gắn liền với chủ quyền và an ninh kinh tế, ASEAN có cơ hội khẳng định vị thế của mình – không phải bằng cách chi tiêu nhiều hơn các cường quốc toàn cầu, mà bằng cách “hợp tác hiệu quả hơn”. Bằng cách tập hợp các nguồn lực, chuyên môn và cơ sở hạ tầng, khu vực có thể xây dựng một hệ sinh thái AI thống nhất, phản ánh sự đa dạng của mình đồng thời khuếch đại sức mạnh tập thể.