Với diện tích tự nhiên 3.298,20 km² và 11 đơn vị hành chính (cũ) bao gồm Thành phố Sóc Trăng, thị xã Ngã Năm, thị xã Vĩnh Châu và các huyện Châu Thành, Kế Sách, Mỹ Tú, Cù Lao Dung, Long Phú, Mỹ Xuyên, Thạnh Trị và Trần Đề, vùng đồng bằng này có địa hình khá thấp và phẳng, bị chia cắt bởi hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, đồng thời tiếp giáp biển nên chịu ảnh hưởng mạnh từ triều cường và xâm nhập mặn. Triều cường diễn ra từ tháng 10 đến tháng 1 năm sau, XNM (xâm nhập mặn) kéo dài từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau, khiến lượng mưa hàng năm, dòng nước mùa kiệt và sự chênh lệch mực nước biển tác động phức tạp đến nội đồng và các vùng ngọt hóa. Nghiêm trọng nhất là từ năm 2010 đến 2018, XNM gây thiệt hại đáng kể cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân: tổng thiệt hại ở các huyện Kế Sách và Mỹ Tú lên tới gần 1.000 tỷ đồng, với hơn 31.761 ha đất canh tác bị ảnh hưởng, bao gồm 27.566 ha lúa nước, 3.419 ha mía, 561 ha cây ăn trái và 18 ha thủy sản; song song đó, các đợt khô hạn và mặn gây ảnh hưởng tới sinh hoạt hàng ngày và phát triển kinh tế xã hội. Đỉnh điểm vào mùa khô 2024 ghi nhận khoảng 19.355 hộ dân bị thiếu nước, mức thấp hơn so với 2019-2020 và 2015-2016 nhưng vẫn cho thấy xu thế nghiêm trọng của XNM, với sự gia tăng mặn sâu vào nội đồng và thiếu nguồn tiếp ngọt ổn định cho các vùng ngọt hóa.

Ảnh minh họa

Nghiên cứu tại Sóc Trăng (cũ) cho thấy XNM có diễn biến phức tạp và chịu ảnh hưởng của lượng mưa hàng năm, lưu lượng nước mùa kiệt và sự gia tăng mực nước biển. Việc vận hành các cống ngăn mặn ở khu vực Mỹ Tú và Ngã Năm, cùng với xả nước từ cống tàu Ninh Quới, đã giúp đẩy mặn trở lại nhiều khu vực, làm giảm độ mặn tại trạm Thạnh Phú và tăng độ mặn ở các trạm như An Lạc Tây và Long Phú. Phân tích sử dụng phương pháp kiểm nghiệm phi tham số (Mann-Kendall) cho xác định xu thế mặn và ước lượng xu thế Sen cho Smax (độ mặn lớn nhất) cho thấy, phần lớn các trạm đo có xu thế mặn tăng, đặc biệt ở Long Phú, Đại Ngãi, An Lạc Tây, Sóc Trăng và Khánh Hòa; ngược lại An Lạc Tây và Long Phú đặc biệt có xu thế tăng mạnh với S lần lượt 136 và 92. Tuy nhiên, ý nghĩa thống kê (P-value α < 0,1) chỉ có ở bốn trạm: Long Phú, Thạnh Phú, Trần Đề và An Lạc Tây, còn lại các trạm có xu thế MK-test (S) nhưng chưa đạt mức ý nghĩa mong muốn. Nguyên nhân chủ yếu là sự vận hành của các cống ngăn mặn kết hợp xả nước từ nhánh sông và cửa sông chịu tác động gió mạnh, khiến mặn xâm nhập sâu vào các nhánh sông, đặc biệt tại các khu vực An Lạc Tây và Long Phú. Từ đó, nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của hệ thống cảnh báo sớm và biện pháp phòng ngừa nhằm giảm thiểu rủi ro cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, cấp nước sinh hoạt và các hoạt động kinh tế liên quan, đồng thời cung cấp cơ sở cho quản lý tài nguyên nước và quy hoạch sản xuất.

Kết quả phân tích cho thấy, mặn ở các trạm đo có xu hướng tăng mạnh từ tháng Hai đến tháng Tư, phản ánh chu kỳ XNM mạnh mẽ và sự tác động của quy trình vận hành cống ngăn mặn vùng Mỹ Tú và Ngã Năm. Điều này nhấn mạnh nhu cầu thiết yếu về một hệ thống cảnh báo sớm và dự báo XNM theo thời gian và không gian, nhằm hỗ trợ quyết định của các nhà quản lý, cơ quan chức năng và người dân. Các giải pháp dự báo sớm sẽ giúp điều tiết kế hoạch sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, cấp nước sinh hoạt và các hoạt động kinh tế khác, đồng thời tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và sự bất thường của XNM trong khu vực. Việc nhận diện các xu thế địa phương tại các trạm đo cụ thể (Long Phú, An Lạc Tây, Trần Đề, Thạnh Phú) có thể là căn cứ để thiết lập các biện pháp ứng phó phù hợp, tối ưu hóa vận hành cống ngăn mặn và bảo đảm nguồn nước ngọt cho các vùng ngọt hóa, từ đó giảm thiểu thiệt hại và tăng cường ổn định sinh kế cho người dân Sóc Trăng (cũ) nói riêng và toàn khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nói chung.