Trong bối cảnh hội nhập và phát triển kinh tế hiện nay, nhu cầu tiêu dùng của người dân Việt Nam ngày càng tăng cao, kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của thị trường thực phẩm. Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng này là sự gia tăng đáng lo ngại của tình trạng thực phẩm kém chất lượng, không an toàn, hàng giả, hàng nhái, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, quyền lợi người tiêu dùng và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo số liệu của Cục An toàn thực phẩm - Bộ Y tế, tính đến tháng 11 năm 2024, cả nước đã ghi nhận 131 vụ ngộ độc thực phẩm, làm 4.726 người mắc và 21 người tử vong, trong đó có 29 vụ ngộ độc lớn (>30 người mắc) với 2 trường hợp tử vong, chủ yếu xảy ra tại các bếp ăn công nghiệp, trường học và thức ăn đường phố (Cục An toàn thực phẩm, 2024). Tình trạng này phản ánh rõ nét sự bất cập trong công tác kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm và cho thấy nguy cơ cao đối với sức khỏe cộng đồng.

Đáng chú ý, các sản phẩm thực phẩm chức năng và bảo vệ sức khỏe đang bị phản ánh có tỷ lệ vi phạm cao, với nhiều trường hợp quảng cáo sai sự thật, thổi phồng công dụng, không rõ nguồn gốc. Thanh tra Bộ Y tế cho biết trong năm 2024, đã xử phạt trên 9.000 cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm, với tổng số tiền phạt lên tới hơn 33,5 tỷ đồng - tăng gần 1,7 lần so với năm trước (Bộ Y tế, 2024). Trong khi đó, quyền lợi của người tiêu dùng trong các vụ việc này phần lớn vẫn chưa được đảm bảo một cách đầy đủ do thiếu cơ chế đại diện và hỗ trợ hiệu quả từ các tổ chức xã hội.

Trong bối cảnh đó, Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng - tổ chức được pháp luật ghi nhận có vai trò bảo vệ người tiêu dùng theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 - cần đóng vai trò trung tâm trong việc giám sát, phát hiện, kiến nghị và hỗ trợ người tiêu dùng trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, hiện nay, các hội này còn hoạt động rời rạc, thiếu nguồn lực, chưa có quy chế pháp lý đủ mạnh và thiếu cơ chế phối hợp hữu hiệu với cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

Trong bối cảnh vấn đề an toàn thực phẩm ngày càng phức tạp, vai trò của các tổ chức xã hội - đặc biệt là hội bảo vệ người tiêu dùng - cần được nâng cao cả về phương diện pháp lý, tổ chức và hoạt động thực tiễn. Tuy nhiên, để phát huy được vai trò này một cách hiệu quả, cần có những định hướng rõ ràng và kiến nghị cụ thể nhằm khắc phục các hạn chế đang tồn tại.

Hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về vai trò của hội bảo vệ người tiêu dùng

Hiện nay, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã có những sửa đổi, bổ sung tiến bộ, ghi nhận vai trò của tổ chức xã hội trong bảo vệ người tiêu dùng (Điều 60, 61, 62). Tuy nhiên, vẫn còn thiếu các quy định cụ thể về:

- Cơ chế tài chính và hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho hoạt động của hội: Nhiều hội hiện nay chỉ hoạt động mang tính hình thức do thiếu kinh phí, nhân lực chuyên môn và trụ sở. Cần có hướng dẫn thi hành luật để đảm bảo hội được tiếp cận các nguồn lực phù hợp.

- Thẩm quyền đại diện pháp lý và tham gia tố tụng: Hội cần được trao quyền tham gia tố tụng trong các vụ việc liên quan đến vi phạm an toàn thực phẩm một cách rõ ràng và khả thi. Hiện tại, trên thực tế, việc khởi kiện các doanh nghiệp vi phạm vẫn chưa được triển khai hiệu quả do các rào cản thủ tục.

Do đó, cần có các văn bản dưới luật (Nghị định, Thông tư hướng dẫn) cụ thể hóa quyền hạn, trách nhiệm và điều kiện hoạt động của hội, bảo đảm tính khả thi và hiệu lực pháp lý trong thực tế.

Tăng cường cơ chế phối hợp giữa hội và cơ quan quản lý nhà nước

Một trong những nguyên nhân khiến vai trò của hội còn mờ nhạt là sự thiếu liên kết, phối hợp với các cơ quan như: Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), Bộ Công Thương, các Sở Y tế, và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Để cải thiện điều này, cần: Thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, có quy chế rõ ràng giữa các cơ quan quản lý nhà nước và hội trong công tác giám sát, kiểm tra, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm; Huy động hội tham gia các đoàn thanh tra, kiểm tra liên ngành, đặc biệt trong các đợt cao điểm như dịp Tết, lễ hội, mùa hè…; Phân cấp và phân quyền cụ thể cho các tổ chức hội cấp tỉnh, huyện để phát hiện và phản ánh nhanh chóng các hành vi vi phạm từ cơ sở.

Đổi mới phương thức hoạt động và nâng cao năng lực cho hội

Để hoạt động hiệu quả hơn, các hội cần chuyển từ mô hình “thụ động tiếp nhận phản ánh” sang “chủ động phát hiện - can thiệp - giám sát - kiến nghị”. Một số giải pháp cụ thể gồm: Xây dựng đội ngũ chuyên môn đủ năng lực về pháp luật, kiểm nghiệm thực phẩm, truyền thông xã hội; ứng dụng công nghệ thông tin: phát triển hệ thống tiếp nhận khiếu nại trực tuyến, kết nối với các nền tảng mạng xã hội nhằm nâng cao tương tác và tiếp cận người tiêu dùng trẻ; tăng cường hợp tác với báo chí, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp trách nhiệm để mở rộng phạm vi ảnh hưởng, học hỏi mô hình bảo vệ người tiêu dùng từ các nước có hệ thống phát triển (như: Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc…).

Nâng cao nhận thức và vai trò chủ động của người tiêu dùng

Người tiêu dùng chính là lực lượng quan trọng trong giám sát an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, ý thức của người dân về việc phản ánh sai phạm, chủ động tìm hiểu thông tin vẫn còn hạn chế. Do đó, cần: Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông giáo dục tiêu dùng an toàn, thông minh; Lồng ghép nội dung quyền và nghĩa vụ người tiêu dùng vào chương trình giáo dục phổ thông và đại học; Khuyến khích người dân tham gia các hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tạo nên một mạng lưới xã hội rộng khắp từ cơ sở. Để hội bảo vệ người tiêu dùng thực sự trở thành lực lượng nòng cốt trong việc giám sát và thúc đẩy an toàn thực phẩm, cần có sự đổi mới toàn diện cả về pháp lý, tổ chức và phương thức hoạt động. Những kiến nghị nêu trên không chỉ góp phần nâng cao năng lực của hội, mà còn giúp hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng một cách toàn diện và bền vững trong lĩnh vực đầy rủi ro này.

Kết luận

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường phát triển nhanh chóng, cùng với sự đa dạng, phức tạp của các loại hình thực phẩm trên thị trường, vấn đề an toàn thực phẩm đã và đang trở thành mối quan tâm hàng đầu không chỉ của người tiêu dùng mà còn của toàn xã hội. Thực trạng vi phạm an toàn thực phẩm hiện nay cho thấy người tiêu dùng vẫn là đối tượng dễ bị tổn thương và cần được bảo vệ một cách chủ động, toàn diện và hiệu quả hơn. Hội bảo vệ người tiêu dùng, với tư cách là tổ chức xã hội đại diện cho lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng, có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giám sát, phản biện và hỗ trợ pháp lý, đặc biệt trong lĩnh vực an toàn thực phẩm - nơi các rủi ro có thể trực tiếp đe dọa sức khỏe và tính mạng con người. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả vai trò này, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, tăng cường năng lực tổ chức, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành và đặc biệt là thúc đẩy sự tham gia chủ động của người tiêu dùng vào quá trình giám sát và phản ánh vi phạm. Việc nâng cao vai trò của hội bảo vệ người tiêu dùng không chỉ là yêu cầu khách quan từ thực tiễn quản lý an toàn thực phẩm, mà còn là một bước đi cần thiết để xây dựng một thị trường lành mạnh, minh bạch và lấy con người làm trung tâm. Đây cũng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm quyền được sống trong môi trường thực phẩm an toàn - một quyền cơ bản, thiết yếu và không thể chuyển nhượng của mọi công dân trong xã hội hiện đại.