Cây mắc ca (macadamia) có nguồn gốc từ Australia nổi lên nhờ giá trị hạt cao và khả năng gắn kết đa dạng trong chuỗi chế biến–tiêu thụ. Dầu mắc ca chiếm khoảng 87% axit béo không no, góp phần giảm nguy cơ cholesterol và hỗ trợ phòng ngừa bệnh tim mạch; hàm lượng protein trong hạt khoảng 9,2% cùng nhiều axit amin. Không dừng ở sản phẩm hạt, mắc ca còn mở rộng sang các dòng sản phẩm công nghiệp chế biến, dầu và nhiều ứng dụng khác trong kinh tế nông–công nghiệp và dược liệu.

Ảnh minh họa

Ở Việt Nam, mắc ca được đưa vào trồng thử nghiệm từ năm 2002. Đến năm 2022, theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cả nước có 29 tỉnh tham gia trồng mắc ca với tổng diện tích 18.840 ha, tập trung chủ yếu ở Tây Bắc và Tây Nguyên. Tuy nhiên, phát triển sản xuất mắc ca không chỉ dừng ở mở rộng diện tích mà đòi hỏi đồng thời củng cố nền tảng kỹ thuật và tổ chức sản xuất: từ xây dựng giống, cải thiện quy trình canh tác, tăng liên kết theo chuỗi giá trị, mở rộng chế biến sâu đến phát triển thị trường. Trên thế giới, các nghiên cứu thường lượng hóa hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả kinh tế thông qua phân tích chi phí–lợi ích, đánh giá khả năng đầu tư (IRR), đồng thời xem xét rủi ro và biến động giá dưới tác động khí hậu. Một số kết luận nhấn mạnh vai trò “neo” của doanh nghiệp chế biến trong chuỗi giá trị và sự hỗ trợ từ chính sách; điển hình là Trung Quốc khi gắn sản xuất mắc ca với ưu đãi tài chính, chuyển giao công nghệ và xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp–công nghiệp–thương mại.

Dù vậy, tại Việt Nam nghiên cứu về mắc ca vẫn thiên về phân tích kinh tế–kỹ thuật hoặc đánh giá tiềm năng theo không gian địa phương, còn thiếu hệ thống lý luận làm rõ vai trò và cơ chế tác động của phát triển sản xuất mắc ca, cũng như mối quan hệ giữa yếu tố kinh tế, thể chế và xã hội trong quá trình hình thành–mở rộng chuỗi giá trị. Trên cơ sở đó, nghiên cứu này hướng tới việc làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất nông sản hàng hóa gắn với trường hợp cây mắc ca, tạo nền cho nghiên cứu chuyên sâu tại tỉnh Điện Biên và đề xuất hàm ý chính sách phù hợp. Quy trình nghiên cứu dựa trên tổng hợp tài liệu theo các từ khóa “phát triển sản xuất”, “cây mắc ca”, “macadamia”, kết hợp đối chiếu chéo để nhận diện khoảng trống và chọn lọc trường hợp điển hình; phương pháp phân tích chủ yếu theo hướng định tính với phân tích so sánh, phân tích nội dung và phân tích theo chủ đề nhằm xác định luận điểm và chiều sâu dữ liệu.