Nghệ thuật biểu diễn là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa - tinh thần, không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng mà còn góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Các loại hình nghệ thuật biểu diễn như: sân khấu, âm nhạc, múa, xiếc… vừa là phương tiện giáo dục thẩm mỹ, vừa là kênh truyền tải giá trị văn hóa - xã hội và tư tưởng chính trị đến với mọi tầng lớp nhân dân. Vì vậy, việc tổ chức và quản lý hoạt động của các đơn vị nghệ thuật biểu diễn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp phát triển văn hóa của đất nước.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số mạnh mẽ và sự vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, công tác quản lý các tổ chức nghệ thuật biểu diễn ở Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức. Những chuyển biến về cơ chế, chính sách; sự tham gia ngày càng đa dạng của các thành phần xã hội vào lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn; cùng với tác động từ mạng xã hội, xu hướng thị hiếu và yêu cầu đổi mới nội dung - hình thức biểu diễn… đã đặt ra những vấn đề cần được nhận diện và xử lý kịp thời trong công tác quản lý nhà nước. Xuất phát từ những yêu cầu nêu trên, bài viết này tập trung vào việc phân tích thực trạng công tác quản lý các tổ chức nghệ thuật biểu diễn ở Việt Nam hiện nay, qua đó chỉ ra những bất cập, vướng mắc trong quá trình triển khai chính sách và thực thi chức năng quản lý. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý các tổ chức nghệ thuật biểu diễn trong bối cảnh phát triển mới để vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế.

Sau gần 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. So với thời kỳ trước Đổi mới, diện mạo đất nước có nhiều thay đổi, kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng khá, tiềm lực và quy mô nền kinh tế tăng lên (đạt ngưỡng thu nhập trung bình), đời sống nhân dân từng bước được cải thiện. Thành tựu đó cũng đồng thời tạo ra nhu cầu và động lực phát triển cho tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có văn hóa nghệ thuật.

Trong quá trình đổi mới toàn diện đời sống văn hóa và hội nhập quốc tế, công tác quản lý các tổ chức nghệ thuật biểu diễn tại Việt Nam đã từng bước chuyển mình, thích nghi với những đòi hỏi mới của thực tiễn. Nhờ sự chỉ đạo thống nhất của Nhà nước và các cơ quan chuyên trách như: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hệ thống tổ chức nghệ thuật công lập vẫn giữ được vai trò chủ lực trong bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các nhà hát trung ương và địa phương vẫn duy trì hoạt động biểu diễn định kỳ, tham gia sáng tạo các chương trình nghệ thuật phục vụ chính trị, xã hội và các sự kiện lớn của đất nước. Đặc biệt, chính sách xã hội hóa hoạt động nghệ thuật biểu diễn đã tạo điều kiện cho các đơn vị ngoài công lập hình thành và phát triển, từng bước khẳng định vai trò trong việc đa dạng hóa sản phẩm nghệ thuật, tiếp cận công chúng theo các phương thức mới, linh hoạt và năng động hơn. Các tổ chức như sân khấu IDECAF, Buffalo, Lúa Mới hay các công ty nghệ thuật truyền thông đã mạnh dạn đầu tư vào dàn dựng, quảng bá và ứng dụng công nghệ số trong hoạt động biểu diễn, mang lại sinh khí mới cho thị trường biểu diễn nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt ở khu vực đô thị.

Về mặt thể chế, việc ban hành Luật Nghệ thuật biểu diễn 2020 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định 144/2020/NĐ-CP đã tạo ra khung pháp lý đồng bộ hơn cho hoạt động quản lý, giảm thiểu tình trạng xin - cho, tăng cường trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc tự chịu trách nhiệm về nội dung, hình thức biểu diễn. Đây là một bước chuyển hướng tích cực từ tư duy "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", phù hợp với nguyên tắc pháp quyền hiện đại.

Trong những năm qua, các tổ chức nghệ thuật biểu diễn ở Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân. Các đơn vị nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp, trong đó bao gồm nhà hát công lập và đơn vị xã hội hóa, hoạt động đa dạng trong các lĩnh vực như tuồng, chèo, cải lương, múa, nhạc giao hưởng, nhạc nhẹ và xiếc. Đáng chú ý, các chương trình biểu diễn kết hợp yếu tố truyền thống và hiện đại, như “Tứ Phủ”, “Làng Tôi”1, “À Ố Show”, không chỉ được đón nhận ở trong nước mà còn đạt được thành công tại nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Nhật Bản và Mỹ. Bên cạnh hoạt động biểu diễn, các tổ chức nghệ thuật còn tích cực tham gia vào công tác sáng tác, đào tạo và bảo tồn di sản.

Những thành tựu nói trên là kết quả của sự đầu tư từ Nhà nước, sự nỗ lực đổi mới nội dung và hình thức hoạt động của các tổ chức nghệ thuật biểu diễn, cũng như sự đồng hành, ủng hộ từ phía công chúng. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, các tổ chức này cần tiếp tục cải tiến cơ chế quản lý, tăng cường xã hội hóa và ứng dụng công nghệ trong hoạt động nghệ thuật.

Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ số vào hoạt động biểu diễn và quản lý cũng đang được các đơn vị chú trọng triển khai. Nhiều chương trình đã được phát sóng trực tuyến hoặc số hóa để phục vụ công chúng trên nền tảng số như: YouTube, Facebook, truyền hình OTT, góp phần mở rộng đối tượng khán giả và thích ứng với bối cảnh hậu Covid-19. Đồng thời, một số nhà hát đã bước đầu áp dụng phần mềm quản lý biểu diễn, bán vé điện tử, giúp nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả vận hành.

Tổng thể, các tổ chức nghệ thuật biểu diễn tại Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò trong đời sống văn hóa - xã hội, là lực lượng nòng cốt trong việc bảo vệ và phát triển nghệ thuật dân tộc trong thời kỳ hội nhập và chuyển đổi số.