Phát triển du lịch (DL) được nhiều quốc gia xác định là hướng đi để tăng trưởng kinh tế, duy trì ổn định, hòa nhập xã hội, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường. Việt Nam là một quốc gia có nhiều tiềm năng (tự nhiên, văn hóa, xã hội) để phát triển DL, Chính phủ Việt Nam đã và đang ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy hoạt động này trên phạm vi cả nước. Thực tế cho đến nay, DL đã đóng góp những con số đáng kể trong phát triển kinh tế xã hội ở nước ta: năm 2019, DL đã tạo ra 755 nghìn tỷ đồng, lượng khách quốc tế đến Việt Nam cao hơn mức trung bình toàn cầu (3,8%) và khu vực châu Á và Thái Bình Dương (4,6%) (Tổng cục Du lịch, 2019); Năm 2020, Việt Nam chịu ảnh hưởng nhiều của dịch Covid 19 trong hoạt động DL, nhưng đến năm 2023, du khách quốc tế đến Việt Nam đã tăng gấp 3,5 lần so với năm 2022 và mức phục hồi đạt 70% so với năm 2019 (Trung tâm Thông tin du lịch, 2023).

Du lịch cộng đồng là loại hình DL được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi (Quốc hội, 2017). DLCĐ đã, đang được Chính phủ và rất nhiều địa phương xác định là loại hình DL được ưu tiên phát triển, đặc biệt là vùng dân tộc thiểu số (DTTS). Bởi lẽ, loại hình DL này được đánh giá là có vai trò tích cực trong việc giảm nghèo, phát triển kinh tế, lưu giữ bản sắc văn hóa tộc người, bảo vệ môi trường, thúc đẩy hội nhập xã hội. Thêm vào đó, DLCĐ cũng được dự báo sẽ phát triển trong tương lai (Bùi Thị Hải Yến, 2008). Cho đến nay, nghiên cứu về DLCĐ được thực hiện theo nhiều cách tiếp cận khác nhau như: tiếp cận dưới góc độ kinh tế, tiếp cận dưới góc độ nhân học, tiếp cận dưới góc độ môi trường,…Với sự đa dạng các nội dung nghiên cứu về DLCĐ ở nước ta, bài viết này được thực hiện nhằm phân tích các nguồn lực cho phát triển du lịch cộng đồng cũng như những trở ngại trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng ở nước ta hiện nay. Từ đó nhận định những nội dung chưa được đề cập để định hướng trong những nghiên cứu tiếp theo. Cơ sở dữ liệu dựa trên tổng quan các nghiên cứu về du lịch cộng đồng ở nước ta, đặc biệt là từ khi ra đời Luật Du lịch năm 2017.

Xét trên phương diện tổng quát, DLCĐ đem lại một số vai trò trong phát triển địa phương được các nghiên cứu đưa ra bao gồm:

Một là, DLCĐ tạo thu nhập bền vững. DLCĐ có thể cung cấp công việc trực tiếp đến các cư dân địa phương bằng việc cung cấp các dịch vụ ăn uống, Homestay, dẫn đường,.., hoặc có thể tài trợ một số hoạt động thông qua việc phổ biến lợi ích từ các điểm DL. Nghiên cứu của tác giả Đỗ Thúy Mùi (2010) chỉ ra một số đóng góp của DLCĐ khi thực hiện nghiên cứu ở Tây Bắc là giúp người dân tăng thêm thu nhập thông qua cung cấp các dịch vụ: nghỉ tại nhà dân, ăn uống, trải nghiệm thực tế với các công việc đồng áng của từng bản, xem biểu diễn văn nghệ, chế biến và thưởng thức ẩm thực của các bản làng. Ở khu vực miền núi phía Bắc, Hoàng Thị Phương Nga, Nguyễn Hồng Vân (2019) khi nghiên cứu về DLCĐ của người Lự ở Bản Hon, Tam Đường, Lai Châu, cho thấy: trong hơn 100 nóc nhà sàn ở Bản Hon có khoảng 5 nhà có khả năng phục vụ khách lưu trú; mức thu tiền 70.000 đồng/đêm/khách. Những năm gần đây khách tới Bản Hon tham quan ngày càng nhiều vì thế thu nhập của các gia đình khá dần lên. DLCĐ ở Bản Hon đã góp phần tăng thu nhập cho ít nhất 20% số dân thuộc đối tượng nghèo ở địa phương thông qua việc cung cấp các sản phẩm, dịch vụ cho du khách.

Hai là, DLCĐ giúp bảo tồn văn hóa truyền thống. Thông qua các mô hình DLCĐ, văn hóa truyền thống của người dân địa phương được khôi phục và bảo tồn. Nguyễn Văn Minh (2021) đưa ra một số mô hình DLCĐ được các địa phương áp dụng nhằm bảo tồn văn hóa cộng đồng: “Mô hình bảo tồn và phát huy tổng thể các giá trị văn hóa truyền thống/ độc đáo tiêu biểu của dân tộc Nùng thôn Nắm Ngà, xã Cốc Rế, huyện Xín Mần, thành làng văn hóa DLCĐ kiểu mẫu dân tộc Nùng ở khu vực phía Tây phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương”. Tại Mai Châu (Hòa Bình), thông qua DLCĐ, có tới 80% các hộ người Thái giữ được kiến trúc nhà sàn truyền thống (Trần Thị Huệ, 2024). Tại Lào Cai, các vốn tri thức dân gian trong chữa bệnh được phát triển thành thương hiệu tắm lá thuốc người Dao Đỏ ở Tả Phìn, Sa Pa phục vụ cho DLCĐ (Nguyễn Thị Hải, Dương Thị Thủy, 2010).

Ba là, phát triển DLCĐ góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên môi trường của người dân địa phương. Thông qua DLCĐ, diện tích rừng đặc dụng ở Mai Châu (Hòa Bình) được bảo vệ tốt hơn, tỷ lệ che phủ rừng của địa phương này cao hơn so với trung bình cả nước (Nguyễn Công Thảo, 2022).

Những trở ngại cho phát triển du lịch cộng đồng:

- Bất cập về mặt chính sách: Mặc dù DLCĐ đã được nêu rõ trong Luật Du lịch Việt Nam (Quốc hội, 2017), tuy nhiên hiện nay vẫn chưa cho một bộ tiêu chí hay quy định cụ thể nào để áp dụng cho DLCĐ và khẳng định chất lượng của DLCĐ (Trần Quốc Hùng, 2019). Bên cạnh đó, tại các địa phương phát triển DLCĐ, mặc dù có sự đầu tư nhưng thiếu tính bền vững do chính sách chưa đồng bộ giữa khâu cung ứng nguồn lực với việc tạo việc làm cho người dân, thiếu sự cân bằng giữa lợi ích cộng đồng với các tổ chức bên ngoài.

- Vấn đề biến đổi văn hóa: Bằng những nghiên cứu tại các điểm khác nhau, nhóm tác giả Đặng Thị Diệu Trang cùng cộng sự (2019) đưa ra quan điểm rằng: Mặc dù DLCĐ đem lại nguồn lợi về kinh tế như tạo việc làm, tăng thu nhập, giúp người dân địa phương giao lưu văn hóa với khách DL đến từ những vùng địa lý khác nhau. Tuy nhiên, sự xuất hiện ồ ạt của nhiều luồng văn hóa khác nhau cũng ít nhiều khiến văn hóa địa phương thay đổi, bên cạnh đó cũng tạo ra vấn đề thương mại hóa văn hóa và phai nhạt văn hóa truyền thống.

- Dịch bệnh và suy thoái môi trường: Dịch bệnh Covid-19 là một trong những lý do khiến DL nói chung và DLCĐ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Hoàng Thị Thu Hương, Nguyễn Việt Hà (2021), cho biết: lượng khách DL đến Đà Bắc giảm gần 67%, doanh thu DL giảm 56%, các nguồn sinh kế khác cũng bị sụt giảm thu nhập 30-52% so với trước đại dịch. Trước những khó khăn này, một số hộ gia đình chọn thay đổi sang các sinh kế khác; số còn lại lựa chọn tiếp tục duy trì hoạt động DL bằng cách giảm thiểu chi phí, tìm kiếm nguồn khách nội địa, tranh thủ thời gian dịch bệnh để tu sửa cơ sở hạ tầng và nâng cao năng lực DL. Dịch bệnh Covid-19 đã đặt ra yêu cầu về chăm sóc sức khỏe tại hệ thống y tế cấp cơ sở. Đặc biệt tại vùng DTTS, nơi hệ thống cơ sở còn chưa thực sự phát triển thì đây là một thách thức đối với DLCĐ vùng này. DLCĐ phát triển sẽ đồng nghĩa với xuất hiện lượng lớn khách DL và xây dựng các cơ sở hạ tầng (nhà nghỉ, các khu dịch vụ,…) nếu việc này làm thiếu quy hoạch sẽ dẫn đến phá vỡ cảnh quan sinh thái, môi trường bị ô nhiễm.

Bên cạnh ảnh hưởng của dịch bệnh và suy thoái môi trường, thực trạng thiên tai và biến đổi khí hậu đã và đang có những tác động nhất định đến hoạt động du lịch nói chung và đến DLCĐ nói riêng.

Nghiên cứu về DLCĐ ở nước ta đã được thực hiện những năm 1990 nhưng đến năm 2017 Luật Du lịch mới chính thực đưa ra khái niệm về DLCĐ (Trần Đức Thanh, 2014). Thông qua việc khai thác các nguồn lực tài nguyên tự nhiên, văn hóa, xã hội ở các địa phương mà DLCĐ đã dần phát triển. Cho đến nay, thông qua phát triển DLCĐ tại các địa phương cho thấy DLCĐ góp phần cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương và phát triển bền vững. Mặc dù vậy, phát triển DLCĐ đang gặp phải những trở ngại và đó có thể là một trong những nguyên nhân khiến DLCĐ có thể chưa thực sự thành công. Cũng quan điểm lo ngại rằng, hoạt động DLCĐ có thực sự mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương bởi cộng đồng địa phương tham gia với vai trò bị động và chỉ là nhóm hưởng lợi thứ yếu trong khi đó hầu hết lợi ích từ hoạt động DLCĐ được khởi xướng bởi các tổ chức bên ngoài (Nguyễn Công Thảo, Nguyễn Thị Thanh Bình, 2019). Có thể thấy, tài nguyên tự nhiên, bản sắc văn hóa, điều kiện xã hội là điều kiện cần để DLCĐ phát triển; cộng đồng địa phương là yếu tố quan trọng duy trì hoạt động DLCĐ. DLCĐ nếu có sự tham gia bình đẳng, tích cực của các bên liên quan đặc biệt là của cộng đồng địa phương thì không chỉ đạt được lợi ích về kinh tế, mà vấn đề bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường sinh thái hướng tới phát triển bền vững sẽ là kết quả mà DLCĐ mang lại.