Số lượng cá Hucho taimen đã suy giảm trên khắp Nga, Mông Cổ và Trung Quốc. Ảnh: Zeb Hogan

Hiện tượng di cư của cá đang sụp đổ

Một số cuộc di cư dài nhất và quan trọng nhất của động vật trên Trái đất diễn ra dưới lòng sông. Một báo cáo quan trọng mới từ Công ước về Bảo tồn các loài động vật hoang dã di cư (CMS), một hiệp ước môi trường của Liên Hợp Quốc, cảnh báo rằng nhiều cuộc di cư này hiện đang bị gián đoạn nhanh chóng.

Báo cáo Đánh giá Toàn cầu về Cá nước ngọt di cư, được công bố tại Hội nghị các Bên lần thứ 15 của Công ước khung về Bảo tồn Di cư (COP15) ở Brazil, cho thấy cá nước ngọt di cư nằm trong số những loài bị đe dọa nhất trên toàn thế giới. Những loài cá này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe của các con sông, hỗ trợ các ngành thủy sản nội địa lớn và cung cấp thực phẩm cũng như sinh kế cho hàng trăm triệu người.

Hàng trăm loài cá di cư cần được bảo vệ trên toàn cầu

Báo cáo cung cấp bằng chứng mạnh mẽ cho thấy các loài cá phụ thuộc vào các con sông nối liền nhau qua biên giới quốc gia, đang suy giảm nhanh chóng do việc xây dựng đập, phân mảnh môi trường sống, ô nhiễm, đánh bắt quá mức và những thay đổi hệ sinh thái liên quan đến khí hậu. Kêu gọi cần có sự phối hợp hành động quốc tế.

Tổng cộng có 325 loài cá nước ngọt di cư được xác định là đối tượng cần được bảo tồn trên phạm vi quốc tế, cho thấy một cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học phần lớn bị bỏ qua trên các hệ thống sông chung.

Phân bổ theo khu vực của 325 loài cá nước ngọt di cư được coi là ứng cử viên cho việc bảo vệ quốc tế (ngoài 24 loài đã được liệt kê) theo Phụ lục I (các loài cần được bảo vệ nghiêm ngặt) và Phụ lục II (các loài cần hợp tác quốc tế) của Công ước:

• Châu Á: 205
• Nam Mỹ: 55
• Châu Phi: 42
• Châu Âu: 50
• Bắc Mỹ: 32

(Tổng số loài lên tới hơn 325 vì một số loài phân bố ở nhiều châu lục.)

Các hệ thống sông trọng điểm được xác định là ưu tiên bao gồm sông Amazon và La Plata-Paraná ở Nam Mỹ, sông Danube ở châu Âu, sông Mekong ở châu Á, sông Nile ở châu Phi và hệ thống sông Hằng-hmaputra ở tiểu lục địa Ấn Độ.

Dựa trên các bộ dữ liệu toàn cầu rộng lớn và đánh giá của IUCN về gần 15.000 loài cá nước ngọt, báo cáo này cung cấp cái nhìn tổng quan toàn diện nhất từ ​​trước đến nay về những thách thức bảo tồn mà các loài cá nước ngọt di cư đang phải đối mặt.

Báo cáo cũng nêu rõ các bước thiết thực mà chính phủ có thể thực hiện ngay lập tức, bao gồm: bảo vệ các hành lang di cư và dòng chảy môi trường, các kế hoạch hành động quy mô lưu vực và giám sát xuyên biên giới, vànghề cá theo mùa phối hợp.

Một cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học nước ngọt phần lớn bị bỏ qua

Các loài động vật sống trong hệ sinh thái nước ngọt đang suy giảm nhanh hơn so với các loài sống trên cạn hoặc ở đại dương, thế nhưng sự sụp đổ của quần thể cá nước ngọt di cư lại nhận được tương đối ít sự chú ý trên toàn cầu.

Các loài cá này phụ thuộc vào những tuyến đường sông dài, không bị gián đoạn, nối liền các khu vực sinh sản, khu vực kiếm ăn và khu vực ươm giống trên vùng đồng bằng ngập lũ, thường trải dài qua nhiều quốc gia. Khi các đập nước, sự thay đổi dòng chảy hoặc sự suy thoái môi trường sống làm gián đoạn các kết nối này, quần thể cá có thể giảm nhanh chóng.

Báo cáo ước tính rằng quần thể cá nước ngọt di cư trên toàn thế giới đã giảm khoảng 81% kể từ năm 1970. Gần như tất cả (97%) trong số 58 loài cá di cư được liệt kê trong CMS (bao gồm cả các loài nước ngọt và nước mặn) hiện đang bị đe dọa tuyệt chủng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy hàng trăm loài cá nước ngọt di cư đang trong tình trạng bảo tồn kém và nhấn mạnh rằng việc bảo vệ chúng đòi hỏi phải quản lý các con sông như những hệ thống liên kết chứ không phải coi chúng như những tuyến đường thủy quốc gia riêng biệt.

Lưu vực sông Amazon cần bảo tồn cấp thiết

Với tư cách là nước chủ nhà của COP15, Brazil đã đề xuất một số biện pháp bảo tồn tập trung vào các hệ thống sông lớn nhất Nam Mỹ, Amazon và La Plata-Paraná.

Lưu vực sông Amazon vẫn là một trong những nơi trú ẩn quan trọng cuối cùng cho các loài cá nước ngọt di cư, nhưng áp lực phát triển ngày càng tăng đang đe dọa vị thế này.

Một nghiên cứu được công bố cùng với đánh giá toàn cầu đã xác định 20 loài cá di cư ở lưu vực sông Amazon đáp ứng các tiêu chí để có thể được đưa vào Phụ lục II của CMS. Những loài cá di cư đường dài này đóng vai trò trung tâm trong ngành thủy sản khu vực, chiếm khoảng 93% tổng sản lượng đánh bắt và hỗ trợ một ngành công nghiệp trị giá ước tính 436 triệu đô la Mỹ mỗi năm.

Một số loài cá thực hiện những cuộc hành trình đáng kinh ngạc. Cá trê dorado (Brachyplatystoma rousseauxii), một loài sống ở đáy với màu vàng/bạc ánh kim và thân hình lớn (lên đến 2 mét), hoàn thành cuộc di cư nước ngọt dài nhất được biết đến của bất kỳ loài cá nào. Vòng đời của nó bao gồm một hành trình dài 11.000 km từ thượng nguồn dãy Andes đến các khu vực sinh sản ven biển.

Để tăng cường các nỗ lực bảo tồn, Brazil và các quốc gia khác đang đề xuất Kế hoạch Hành động Đa loài cho Cá trê di cư Amazon (2026-2036), được xây dựng thông qua hợp tác khu vực.

Brazil cũng đề xuất bổ sung cá trê đốm (Pseudoplatystoma corruscans) vào Phụ lục II của CMS, nhấn mạnh sự cần thiết phải hành động phối hợp tại lưu vực sông La Plata, nơi loài cá này đang đối mặt với các mối đe dọa từ đập thủy điện, dòng chảy bị thay đổi và áp lực đánh bắt.

Nhìn chung, những sáng kiến ​​này đại diện cho một số nỗ lực quốc tế đầy tham vọng nhằm bảo vệ các loài cá nước ngọt di cư. Củng cố nguyên tắc cốt lõi của CMS rằng các giải pháp bảo tồn phải bao trùm toàn bộ phạm vi địa lý của các loài di cư và phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các quốc gia.