Ảnh minh họa

Ngoài các nguồn từ bên ngoài, hoạt động đun nấu dân sinh cũng là một nguồn phát thải đáng kể, góp phần đưa vào không khí nhiều chất ô nhiễm như (PM_{2.5}), (PM_{10}), (SO_2), (CO), (NO_x) và khí nhà kính (KNK). Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí trong nhà—đặc biệt khi chủ yếu sử dụng nhiên liệu rắn—được ghi nhận là nguyên nhân làm gia tăng gánh nặng tử vong sớm toàn cầu; năm 2019, ước tính chiếm khoảng 4% tổng số ca tử vong sớm. Mức độ phơi nhiễm bụi mịn (PM_{2.5}) và cácbon đen trong khu vực nhà bếp phụ thuộc chặt chẽ vào loại nhiên liệu, thói quen đun nấu và cơ cấu sử dụng của từng hộ gia đình, và trong nhiều trường hợp có thể vượt ngưỡng khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới.

Kiểm kê phát thải là công cụ nền tảng trong quản lý chất lượng không khí, giúp nhận diện nguồn và định lượng thải lượng các chất ô nhiễm. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu về kiểm kê phát thải từ đun nấu dân sinh tại Hà Nội vẫn còn hạn chế, dẫn đến tình trạng thiếu dữ liệu cập nhật về đặc thù nhiên liệu và cơ cấu sử dụng. Các nghiên cứu gần nhất liên quan đến kiểm kê theo hoạt động dân sinh ở Hà Nội đã được thực hiện từ các năm trước, trong khi việc chuyển đổi nhiên liệu đang diễn ra nhanh chóng theo thời gian. Vì vậy, việc cập nhật kiểm kê dựa trên khảo sát thực tế là cần thiết để phản ánh đúng hiện trạng phát thải, đồng thời tạo dữ liệu đầu vào quan trọng cho các mô hình dự báo chất lượng không khí và phục vụ hoạch định chính sách kiểm soát ô nhiễm.

Trong bối cảnh ô nhiễm đô thị và biến đổi khí hậu gia tăng, nghiên cứu này tập trung phân tích cơ cấu và mức độ tiêu dùng nhiên liệu trong hoạt động đun nấu dân sinh tại Hà Nội năm 2024 thông qua khảo sát 336 hộ gia đình, bao gồm cả khu vực thành thị và nông thôn. Phương pháp kiểm kê sử dụng các hệ số phát thải phù hợp với điều kiện Việt Nam để ước tính lượng phát thải các chất ô nhiễm không khí và KNK. Kết quả cho thấy khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) là nhiên liệu chính được sử dụng, song các nhiên liệu truyền thống như củi, phụ phẩm nông nghiệp và than vẫn còn hiện diện, đặc biệt ở khu vực nông thôn. Nhờ đó, nghiên cứu ước tính tổng phát thải gồm 679 tấn (PM_{2.5}), 685 tấn (SO_2), 10.690 tấn (CO), 710 tấn (NO_x) (tính theo (NO_2)), 704.719 tấn (CO_2) và 130 kg Benzo[a]pyrene (BaP). Phân tích theo loại nhiên liệu ghi nhận phụ phẩm nông nghiệp và than tổ ong đóng góp lớn nhất cho phát thải bụi mịn và BaP; đồng thời, phân bố theo thời gian cho thấy đỉnh phát thải rơi vào ba khung giờ đun nấu chính trong ngày, đặc biệt vào buổi tối. Những kết quả này bổ sung cơ sở dữ liệu hiện có về kiểm kê ô nhiễm tại Hà Nội, làm rõ vai trò đóng góp của từng loại nhiên liệu, và nhấn mạnh tính cấp thiết của chuyển đổi sang năng lượng sạch cùng sử dụng thiết bị đun nấu hiệu suất cao, nhất là tại khu vực nông thôn.