Tuy nhiên, thực tiễn dạy học cho thấy năng lực tư duy không gian (TDKG) của học sinh vẫn còn nhiều hạn chế. Theo khảo sát, phần lớn học sinh (HS) chưa nhận thức đầy đủ vai trò và tầm quan trọng của TDKG trong học tập Địa lí. Đáng chú ý, từ năm 2025 cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT có sự điều chỉnh quan trọng rằng là không còn cho phép sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam, trong khi vẫn giữ yêu cầu vận dụng kiến thức không gian trong đề thi. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới PP dạy học nhằm hỗ trợ học sinh phát triển tư duy không gian (TDKG) một cách bền vững và chủ động. Một trong những phương pháp có tiềm năng đáp ứng yêu cầu trên là phương pháp mô phỏng (PPMP). Nhiều nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng mô phỏng giúp học sinh lưu giữ kiến thức lâu dài và nâng cao năng lực TDKG. Tuy nhiên, hiện nay việc sử dụng mô phỏng trong dạy học Địa lí vẫn chưa gắn kết chặt chẽ với lí luận về tư duy không gian và nghiên cứu sâu áp dụng trong môn Địa lí. Vì vậy, mục tiêu của bài báo này là nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn về TDKG trong dạy học Địa lí, từ đó đề xuất các biện pháp cụ thể, khả thi để sử dụng PPMP một cách hiệu quả trong phát triển TDKG cho HS và hướng đến đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

Qua các nghiên cứu, đánh giá nhón nghiên cứu đã có các Đề xuất các biện pháp sau:

(1) Sử dụng hình vẽ của giáo viên (GV): Để sử dụng hiệu quả hình vẽ minh họa trong dạy học, GV cần chuẩn bị kiến thức chuyên môn sâu và kĩ năng vẽ cơ bản để phác thảo các cấu trúc không gian hoặc hiện tượng địa lí.

(2) Giáo viên sử dụng các phương tiện có sẵn: Mô phỏng dựa trên các phương tiện trực quan như bản đồ, hình ảnh, video, mô hình, ứng dụng mô phỏng (Google Earth, MozaBook, Nora Class,…) giúp HS dễ dàng hình dung, phân tích và tổng hợp thông tin không gian địa lí.

(3) Giáo viên tổ chức học sinh mô phỏng các sự vật hiện tượng địa lí trong không gian: Tổ chức cho HS sử dụng mô phỏng để tái hiện các hiện tượng, đối tượng địa lí và sự phân bố không gian tạo nên môi trường học tập sinh động, giúp HS chủ động khám phá kiến thức thay vì tiếp thu thụ động. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả khi cần tăng tính tương tác, thu hút sự chú ý và phát triển tư duy độc lập, nhất là đối với học sinh khó tập trung. Qua đó, học sinh nâng cao khả năng tiếp cận thông tin đa chiều, xử lí dữ liệu và trình bày ý tưởng một cách logic, mạch lạc.

(4) Giáo viên tổ chức học sinh thực hành, tương tác với bản đồ câm: Hoạt động mô phỏng qua tương tác với bản đồ câm là hình thức học tập trực quan và trải nghiệm, giúp HS chuyển từ tiếp thu thụ động sang chủ động khám phá kiến thức.

(5) Phối hợp các biện pháp mô phỏng trong dạy học Địa lí 12: Việc phối hợp các biện pháp tạo nên một môi trường học tập trực quan, sinh động, giúp HS chủ động khám phá và vận dụng kiến thức. Sự kết hợp này không những kích thích TDKG, kĩ năng thực hành và năng lực địa lí. GV nên linh hoạt lựa chọn và kết hợp các biện pháp phù hợp với từng nội dung bài học và đối tượng học sinh. Sử dụng phối hợp các biện pháp khi nội dung địa lí phức tạp; cần phát triển đồng thời năng lực TDKG, kĩ năng bản đồ và khả năng phân tích, giải thích vấn đề địa lí.

Ảnh minh họa

Cơ sở lý luận và thực tiễn đã được xác lập trong nghiên cứu, qua đó khẳng định PPMP là một công cụ hiệu quả và giàu tiềm năng trong việc phát triển TDKG cho HS trong dạy học Địa lí. Phương pháp này không chỉ góp phần đổi mới cho GV hình thức tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực, mà còn nâng cao tính trực quan, tăng cường trải nghiệm học tập thực tiễn, từ đó thúc đẩy kết quả học tập và hứng thú của học sinh đối với môn Địa lí. Tuy nhiên, nghiên cứu hiện tại vẫn còn một số hạn chế về tính khách quan do chỉ thực nghiệm trên một nhóm đối tượng và đánh giá chủ yếu qua khảo sát. Thời gian ngắn nên việc kiểm chứng hiệu quả chưa được mở rộng. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ thông tin còn giới hạn ở các công cụ cơ bản như PowerPoint, chưa khai thác được tiềm năng của các ứng dụng mô phỏng chuyên sâu như Google Earth hay MozaBook. Vì vậy, định hướng phát triển nghiên cứu cần mở rộng thực nghiệm trên nhiều trường THPT, áp dụng đa dạng sản phẩm mô phỏng với các nhóm đối tượng HS khác nhau. Điều này giúp đánh giá khách quan và kiểm định tính thực tiễn của đề tài, từ đó hoàn thiện quy trình và biện pháp sử dụng PPMP để phát triển TDKG trong môn Địa lí. Trong bối cảnh giáo dục chuyển đổi số và thay đổi phương pháp giáo dục cần tiếp tục nghiên cứu đánh giá hiệu quả lâu dài của PPMP, xây dựng mô phỏng phù hợp với nội dung dạy học phát triển TDKG và tổng hợp thành bộ sưu tập Địa lí 10, 11 và 12. Đặc biệt là việc tích hợp và ứng dụng công nghệ vào dạy học, nghiên cứu về mô phỏng 3D cũng như các app mô phỏng hỗ trợ cho công tác giảng dạy nhằm theo kịp xu hướng thời đại công nghệ 4.0 để hình thành và phát triển các năng lực Địa lí cho HS một cách toàn diện và bền vững.

Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ, 2026:311-318 (ntqnhu)