Sen Đồng Tháp - Hành trình của một biểu tượng văn hóa và kinh tế

Không chỉ xuất hiện trong thơ ca, sen còn hiện hữu hằng ngày trong đời sống vật chất, tinh thần của người dân, trở thành một phần hồn cốt của vùng đất Đồng Tháp. Ở đây, sen được trồng chuyên canh thành những cánh đồng sen bạt ngàn. Đồng Tháp được nhiều chuyên gia đánh giá là tỉnh có ưu thế trong việc phát triển cây sen khi sở hữu diện tích canh tác sen lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Về liên kết tiêu thụ, chế biến sản phẩm, tỉnh Đồng Tháp đã thành lập Hội ngành hàng sen với 125 hội viên, hoạt động khá sôi nổi. Tỉnh hiện có gần 30 cơ sở, doanh nghiệp sản xuất đa dạng các sản phẩm từ các bộ phận của cây sen như lá sen, hạt sen, hoa sen, củ sen, gương sen, thân sen và ngó sen (3%). Hơn 100 sản phẩm chế biến từ sen, trong đó có nhiều sản phẩm đạt OCOP 5 sao.

Xuất phát từ sự gắn bó mật thiết, mang tính biểu tượng của cây sen, tỉnh Đồng Tháp đã xây dựng hình tượng “Bé Sen” trở thành một “sứ giả” với nét ngộ nghĩnh, đáng yêu, thân thiện và hiếu khách như chính con người của vùng đất sen hồng.

Với tiềm năng kinh tế - văn hóa đặc sắc của cây sen, tỉnh Đồng Tháp luôn dành sự quan tâm đặc biệt trong việc nâng cao thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị vững chắc cho loại cây trồng đặc sản này. Một trong số những giải pháp mang tính chiến lược đã được triển khai chính là việc sử dụng công cụ sở hữu trí tuệ, cụ thể là chỉ dẫn địa lý (CDĐL) để định hình và bảo vệ thương hiệu cho sản phẩm sen. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo nền tảng vững chắc để sen Đồng Tháp khẳng định vị trí tại thị trường trong và ngoài nước.

Sen Đồng Tháp và khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ chỉ dẫn địa lý

Xét dưới góc độ pháp lý, CDĐL là “dấu hiệu dùng để chỉ nguồn gốc địa lý của các sản phẩm từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hay quốc gia cụ thể”. Để được bảo hộ CDĐL, các sản phẩm phải có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính mà chủ yếu là do điều kiện địa lý mang lại - từ thổ nhưỡng, khí hậu cho đến phương thức canh tác truyền thống. Với sen Đồng Tháp, những sản phẩm cụ thể gồm hạt sen tươi (sen lụa), hoa sen tươi, lá sen tươi và củ sen tươi không chỉ là những nông sản đơn thuần, mà còn là kết tinh của điều kiện tự nhiên đặc hữu và phương pháp sản xuất đặc trưng.

Theo nghiên cứu của các chuyên gia cho thấy, hàm lượng tinh bột, chất xơ, đường tổng bên trong củ sen Đồng Tháp khác biệt so với củ sen trồng tại các địa phương khác như Hà Nội, Huế, v.v. Ngoài ra, hệ thống sông ngòi, kênh rạch đan xen lẫn nhau là điều kiện để nguồn nước được lưu thông, nguồn dinh dưỡng, phù sa, khoáng chấtthống sông ngòi, kênh rạch đan xen lẫn nhau là điều kiện để nguồn nước được lưu thông, nguồn dinh dưỡng, phù sa, khoáng chất được cung cấp liên tục theo chu kỳ dưới ảnh hưởng của thủy triều và lũ theo mùa hằng năm; đồng thời, tạo điều kiện cho quá trình thau chua rửa phèn diễn ra một cách thuận lợi, nhờ đó quá trình canh tác cây sen được diễn ra một cách dễ dàng.

Về điều kiện thổ nhưỡng, hàm lượng mùn trong đất trồng sen ở Đồng Tháp thuộc dạng khá, làm tăng khả năng hấp phụ và tính đệm của đất, giúp đất hấp thu và giữ nhiệt tốt hơn.

Đặc biệt, có một đặc điểm cảm quan dễ nhận thấy nhất của hạt sen Đồng Tháp là phần núm của hạt có màu nâu đậm hơn hạt sen ở các vùng khác. Điều này được lý giải bởi cơ chế phản ứng của tế bào thực vật đối với tác nhân stress từ môi trường. Cụ thể, cây sen hấp thụ sắt từ đất phèn, kết hợp với ánh sáng mạnh kích thích tổng hợp các sắc tố bảo vệ như lutein và carotenoid, làm núm hạt sậm màu.

Về phương pháp sản xuất, điểm khác biệt nổi bật là người trồng sen ở Đồng Tháp luôn tiến hành trồng cây sen mới sau mỗi vụ thu hoạch. Điều này giúp cho quá trình tái tạo nguồn hữu cơ có trong đất, hạn chế được dịch bệnh cũng như tạo môi trường tơi xốp và cải tạo hiện tượng chai đất sau một thời gian dài canh tác, góp phần làm củ không bị biến dạng.

Ảnh minh họa

Kỳ vọng về sự tác động tích cực của chỉ dẫn địa lý “Đồng Tháp” cho sản phẩm sen

Việc bảo hộ CDĐL “Đồng Tháp” cho sản phẩm sen của tỉnh Đồng Tháp không chỉ mang ý nghĩa pháp lý, mà còn mở ra nhiều kỳ vọng tích cực cho kinh tế địa phương. Trước hết, bảo hộ CDĐL góp phần tăng thu nhập cho người dân, đặc biệt là các nông hộ trực tiếp trồng và khai thác sen. Vì khi sản phẩm được gắn CDĐL, người tiêu dùng dễ dàng nhận diện, tin tưởng và sẵn sàng trả giá cao hơn cho chất lượng được đảm bảo và nguồn gốc rõ ràng. Tiếp theo, đây là bước đi chiến lược giúp tăng sức cạnh tranh cho nông sản tỉnh Đồng Tháp trên bản đồ nông sản Việt Nam. Sen không chỉ là một sản phẩm đơn lẻ, mà trở thành đại diện cho vùng đất và văn hóa bản địa, góp phần thu hút đầu tư, phát triển du lịch và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Cuối cùng, CDĐL sẽ là đòn bẩy để Đồng Tháp tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu - ứng dụng khoa học và công nghệ, đồng thời khai thác hiệu quả mô hình liên kết giữa nông nghiệp và du lịch nhằm tạo chuỗi giá trị toàn diện cho sản phẩm sen mang CDĐL, góp phần vừa giữ gìn bản sắc văn hóa, vừa phát triển bền vững kinh tế địa phương theo đúng tinh thần của slogan năm 2025 của tỉnh Đồng Tháp là “Kỷ nguyên mới, Sen hồng tỏa sắc; Kinh tế xanh, Đồng Tháp vươn mình”.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam số 3 năm 2026 (ntqnhu)