Rau họ thập tự (Brassicaceae) là loại rau ăn lá được canh tác và tiêu thụ phổ biến ở Việt Nam. Trong đó, cải xanh (Brassica Juncea L.) được trồng rộng rãi ở nhiều địa phương trên cả nước do khả năng thích nghi tốt và đạt năng suất cao. Cải xanh là loại rau ngắn ngày, kỹ thuật trồng không phức tạp và chịu được điều kiện khí hậu nóng ẩm (Tran & Tran, 2005). Canh tác cải xanh cũng là mô hình sản xuất giúp nông dân nâng cao thu nhập. 

Để đạt được mục tiêu giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu và canh tác bền vững, phân hữu cơ đã được sử dụng khá phổ biến trong lĩnh vực trồng trọt, đặc biệt là trong canh tác rau màu. Phân hữu cơ có khả năng phân giải nhanh và dễ dàng trong điều kiện canh tác thông thường (Pergola et al., 2018), vì vậy, tạo điều kiện thuận lợi cho cây trồng hấp thu các dưỡng chất. Bên cạnh đó, phân hữu cơ là nguồn nguyên vật liệu tái tạo quan trọng bởi nó được sản xuất từ các phụ phẩm và phế phẩm trong các hoạt động sản xuất nông nghiệp khác như rơm rạ, phân chuồng, rác thải sinh hoạt hay dây chuyền sản xuất thực phẩm/đồ uống công nghiệp (García et al., 2021; Makara & Kowalski, 2018; Silalertruksa & Gheewala, 2013; Spanoghe et al., 2020). Bên cạnh đó, ngành công nghiệp chế biến thủy sản như dây chuyền phi lê cá bao gồm các công đoạn làm choáng, phân loại, loại bỏ chất nhờn, bỏ đầu, rửa, đánh vảy, loại bỏ ruột, cắt vây, tách xương và thịt cá đã tạo ra một lượng đáng kể chất thải sinh học. Các chất thải phát sinh nếu không được sử dụng hợp lý có nguy cơ dẫn đến nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Phân bón đạm được sản xuất từ phụ phế phẩm có nguồn gốc từ cá không chỉ giải quyết vấn đề xử lý chất thải, hạn chế ô nhiễm môi trường, quan trọng hơn là cung cấp thêm một nguồn phân bón hữu cơ cho canh tác nông nghiệp bền vững ở Việt Nam. Bhuimbar and Dandge (2022) đã thực hiện nghiên cứu và chứng minh hiệu quả của sử dụng phân cá trên cây ớt (Capsicum annum) và cây đậu dải (Vigna unguiculata). Trong đó, phân cá được ứng dụng giúp cải thiện các đặc tính của cây như: chiều dài chồi, chiều dài rễ, số lá, quả, nốt sần ở rễ, trọng lượng tươi và khô của trái. Tương tự, hàm lượng protein tự do, axit amin, tổng phenolics, flavonoid và hàm lượng diệp lục đều cao hơn so với ở cây đối chứng. Ngoài ra, bón phân hữu cơ cá cũng giúp nâng cao tình trạng dinh dưỡng vi lượng và đa lượng cho đất trồng. Do đó, việc sử dụng phân bón làm từ phụ phẩm và phế phẩm trong chế biến cá là một cách tiếp cận hiệu quả, mới lạ, thân thiện với môi trường và cũng góp phần khắc phục các vấn đề môi trường bất lợi liên quan đến việc sử dụng phân bón hóa học trong canh tác nông nghiệp.

Nghiên cứu được tiến hành nhằm xác định nồng độ phân cá ủ truyền thống phun qua lá thích hợp cho sinh trưởng và năng suất của cây cải xanh. Thí nghiệm được thực hiện theo thể thức khối hoàn toàn ngẫu nhiên với 5 nghiệm thức và 3 lần lặp lại. Kết quả thí nghiệm cho thấy việc phun bổ sung phân cá với nồng độ khác nhau ảnh hưởng đến chỉ tiêu sinh trưởng tại thời điểm 20 ngày sau khi trồng (ngày thu hoạch). Ở nồng độ phun 2,5 mL/L cho kết quả sinh trưởng cao nhất và ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê đến trọng lượng cây. Năng suất thực tế trung bình của cải xanh trong thí nghiệm đạt 10,71 tấn/ha. Năng suất thương phẩm trung bình đạt 10,04 tấn/ha và tỉ lệ thương phẩm trung bình là 93,64%. Độ Brix trung bình của cải xanh trong thí nghiệm đạt 3,27%. Như vậy, việc ứng dụng phân cá phun qua lá trong canh tác cải xanh giúp cải thiện sinh trưởng và năng suất nhưng không thay đổi độ Brix của cải xanh thương phẩm.

Qua đó cho thấy, việc phun bổ sung phân cá qua lá có ảnh hưởng đến năng suất (năng suất thực tế và năng suất thương phẩm) của cải xanh. Trong đó, việc phun phân cá nồng độ 2,5 mL/L và 5 mL/L giúp cải thiện năng suất. Trong nghiên cứu này, với hàm lượng dinh dưỡng đa lượng và vi lượng của phân cá dạng lỏng được sử dụng để phun qua lá không làm ảnh hưởng đến độ Brix của cải xanh thương phẩm. Với tiềm năng của việc sử dụng phân hữu cơ trong canh tác, hướng đến nền nông nghiệp bền vững, thân thiện với môi trường, việc ứng dụng phân bón lỏng từ nguồn cá tạp không có hiệu quả kinh tế ủ lên men là một sự lựa chọn phù hợp cho nông dân. Trong các nghiên cứu tiếp theo, tưới phân cá dạng lỏng dưới gốc cây trong canh tác rau cải, đặc biệt là cải xanh, cũng nên được thực hiện.

Tạp chí Khoa học Đại học Cần Thơ. Tập 61, Số chuyên đề: Môi trường và Biến đổi khí hậu (2025) (nthang)