Theo Báo cáo năm 2020 của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, Việt Nam nằm trong nhóm các nước tiêu thụ nhựa nhanh nhất ở châu Á; lượng rác thải nhựa ước tính khoảng 2,5 triệu tấn mỗi năm và có xu hướng tăng gấp đôi trong vòng 10 năm tới. Ô nhiễm phát sinh từ nhiều nguyên nhân: nhu cầu tiêu dùng thúc đẩy sản xuất tăng; việc sử dụng các vật liệu khó tái chế và khó phân hủy làm rác tồn lưu lâu dài; đồng thời hệ thống quản lý, xử lý còn hạn chế và công nghệ xử lý chưa đáp ứng được yêu cầu. Hệ quả là môi trường sống bị suy giảm kéo dài, đe dọa hệ sinh thái, gây tác động tiêu cực đến kinh tế và đặc biệt ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe con người.

 Ảnh minh họa

Để giải quyết vấn đề này, nhà nước cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, huy động toàn bộ lực lượng xã hội tham gia. Trọng tâm là tăng cường quản lý và hoàn thiện chính sách; đầu tư công nghệ để nâng hiệu quả xử lý chất thải; song song với tuyên truyền nâng cao ý thức cộng đồng và khuyến khích người dân cùng tham gia bảo vệ môi trường. Tiếp cận theo quan điểm hệ sinh thái cho rằng môi trường phải được nhìn như một tổng thể các mối quan hệ tương tác giữa tự nhiên và con người, từ đó xây dựng giải pháp toàn diện và bền vững.

Trong bối cảnh các vấn đề môi trường gắn với cấu trúc xã hội, mô hình chuyển đổi sinh thái – xã hội (SET) được xem như một cách tiếp cận đa ngành nhằm phân tích sự phụ thuộc lẫn nhau giữa môi trường và đời sống xã hội, đồng thời nhấn mạnh yếu tố “chuyển đổi” trước những khủng hoảng làm hệ thống sinh thái – xã hội bị rối loạn, các chức năng không còn vận hành trọn vẹn. Theo mô hình, quá trình ra quyết định của xã hội được hình thành từ ba nhóm yếu tố: kiến thức (k), giá trị (v) và quy tắc (r), trong đó giá trị định hướng mục tiêu và ưu tiên, quy tắc phản ánh tính hợp pháp của sự can thiệp, còn kiến thức liên quan đến việc các bên có nhận biết hay không về hệ quả của hành động. Từ những tương tác giữa v–r–k, quá trình vận động có thể được điều chỉnh để hướng tới quỹ đạo phát triển bền vững, khi chuyển đổi diễn ra theo hướng tích cực sẽ giúp hệ thống thích ứng tốt hơn với biến đổi của hệ sinh thái và điều kiện kinh tế – xã hội. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất ứng dụng mô hình Social–Ecological Transformation như một hướng tiếp cận cho quản lý chất thải bền vững ở Việt Nam, nhằm tăng vai trò của lực lượng phi chính thức trong thu gom và tái chế rác, từ đó gợi ý một tư duy chính sách tổng thể gắn với phát triển kinh tế tuần hoàn.