Nghiên cứu mới chỉ ra rằng Old Irish Goat có nguồn gốc trực tiếp từ những con dê sống ở Ireland cách đây khoảng 3.000 năm, vào cuối thời kỳ Đồ đồng. Đây là bằng chứng cho thấy giống dê bản địa hiếm hoi này đã duy trì dòng dõi liên tục trên đảo suốt hàng thiên niên kỷ.

Công trình do Đại học University College Dublin phối hợp cùng Queen’s University Belfast và các đối tác quốc tế thực hiện, được công bố trên Journal of Archaeological Science. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm thay đổi cách nhìn về lịch sử nông nghiệp Ireland mà còn củng cố lập luận bảo tồn Old Irish Goat như một “cầu nối sống” với đời sống nông nghiệp cổ xưa.

Nhóm nghiên cứu đã phân tích xương dê khai quật tại Haughey’s Fort (Co Armagh), có niên đại khoảng 1100–900 TCN, cùng với mẫu vật từ khu định cư trung cổ Carrickfergus (Co Antrim). Kết hợp phương pháp định tuổi bằng carbon phóng xạ và kỹ thuật di truyền – protein, họ xác nhận đây là những mẫu xương dê cổ nhất từng được tìm thấy ở Ireland.

So sánh di truyền cho thấy những cá thể cổ đại này có quan hệ gần nhất với quần thể Old Irish Goat đang tồn tại ngày nay, vốn đang ở tình trạng nguy cấp.

Trong lịch sử, Old Irish Goat được gọi là “an Gabhar Fiáin” – nghĩa là dê hoang dã, và xuất hiện nhiều trong truyền thuyết, địa danh cũng như phong tục mùa vụ. Một ví dụ nổi bật là lễ hội Puck Fair ở Killorglin (Co Kerry), được coi là một trong những lễ hội lâu đời nhất của Ireland. Mỗi tháng 8, một con dê được đưa xuống từ núi, đội vương miện “King Puck” và trở thành trung tâm của ba ngày hội.

Để xác định chính xác xương dê, các nhà khoa học sử dụng kỹ thuật ZooMS (phân tích dấu vân protein collagen). Sau đó, họ giải trình tự DNA cổ, so sánh với quần thể dê thời Đồ đồng, thời trung cổ và hiện đại trên toàn cầu.

Kết quả cho thấy dê cổ và trung cổ ở Ireland có quan hệ gần nhất với Old Irish Goat ngày nay, chứng minh sự hiện diện liên tục của chúng trên đảo. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng phát hiện dấu hiệu đa dạng di truyền giảm mạnh ở quần thể hiện đại, do tình trạng suy giảm số lượng trong vài thập kỷ gần đây.

Theo Sinead Keane từ Hiệp hội Old Irish Goat, nghiên cứu này là “cột mốc lớn” khi cung cấp bằng chứng khoa học mạnh mẽ cho niềm tin lâu nay của cộng đồng: Old Irish Goat chính là di sản sống của Ireland. Nó cũng nhấn mạnh sự cấp thiết trong việc bảo vệ giống loài đang nguy cấp này, vốn mang trong mình “hồ sơ di truyền sống” của quá khứ nông nghiệp Ireland.

Nghiên cứu mở ra cơ hội mới để khai thác hồ sơ khảo cổ và di truyền học của Ireland, hứa hẹn hé lộ lịch sử dê phong phú hơn nhiều so với những gì chúng ta biết hiện nay.