Một mối đe dọa tiềm ẩn đang nổi lên ở các sông băng trên thế giới, một nhóm hiếm gặp được gọi là "sông băng tăng tốc" có thể đột ngột tăng tốc, giải phóng những hiện tượng mạnh mẽ và đôi khi mang tính hủy diệt. Các nhà khoa học đã xác định được hơn 3.100 sông băng loại này trên toàn thế giới, với nhiều sông băng tập trung ở các khu vực có nguy cơ cao như Bắc Cực và dãy núi Karakoram, nơi các cộng đồng dân cư nằm ngay trên đường đi của chúng.

Một nhóm các nhà khoa học quốc tế do Đại học Portsmouth dẫn đầu đã hoàn thành một nghiên cứu toàn cầu quy mô lớn về những sông băng đang "trượt dốc" này. Nghiên cứu xem xét những rủi ro mà chúng gây ra và cách biến đổi khí hậu đang định hình lại thời điểm và địa điểm xảy ra những sự kiện đột ngột này.

Hiện tượng dâng trào xảy ra khi băng thường di chuyển chậm bỗng tăng tốc đột ngột. Trong những giai đoạn này, một lượng lớn băng bị đẩy nhanh về phía trước của sông băng, thường khiến nó tiến về phía trước. Những đợt dâng trào này có thể kéo dài vài năm, và nhiều sông băng trải qua các chu kỳ lặp đi lặp lại, với những giai đoạn yên tĩnh dài ở giữa.

Nghiên cứu, được công bố trên tạp chí Nature Reviews Earth and Environment , đã tổng hợp dữ liệu về hơn 3.100 sông băng đã trải qua hiện tượng băng tan nhanh. Thay vì phân bố đều khắp toàn cầu, chúng tập trung ở các khu vực cụ thể, bao gồm Bắc Cực, vùng núi cao châu Á và dãy Andes.

Các nhà nghiên cứu đã phân tích cách thức hoạt động của những sông băng này, những điều kiện nào dẫn đến sự gia tăng đột ngột lượng băng và nơi chúng có khả năng xảy ra nhiều nhất. Nghiên cứu cũng lập bản đồ phân bố toàn cầu của chúng và giải thích lý do tại sao chúng tập trung ở một số vùng khí hậu nhất định.

"Các sông băng kiểu dâng trào rất hiếm gặp và có thể gây ra nhiều rắc rối," tiến sĩ Harold Lovell, tác giả chính, giảng viên cao cấp và nhà nghiên cứu sông băng tại Trường Môi trường và Khoa học Đời sống thuộc Đại học Portsmouth cho biết. "Như một người bạn và đồng nghiệp nghiên cứu sông băng của tôi từng nói, chúng tích trữ băng như một tài khoản tiết kiệm rồi tiêu hết rất nhanh như một sự kiện giảm giá ngày thứ Sáu Đen. Mặc dù chúng chỉ chiếm 1% tổng số sông băng trên toàn thế giới, nhưng chúng lại ảnh hưởng đến gần 1/5 diện tích sông băng toàn cầu, và hành vi của chúng có thể dẫn đến những thảm họa thiên nhiên nghiêm trọng và đôi khi là thảm khốc, ảnh hưởng đến hàng nghìn người".

Kết quả nghiên cứu cho thấy những sông băng này không được bảo vệ khỏi biến đổi khí hậu. Trên thực tế, hoạt động dâng trào có thể khiến chúng trở nên nhạy cảm hơn. Trong những đợt dâng trào, chúng có thể mất đi một lượng lớn băng, góp phần đáng kể vào sự suy giảm băng ở một số khu vực.

Nghiên cứu này nêu bật sáu mối nguy hiểm chính mà sự tan chảy của các sông băng có thể gây ra cho các cộng đồng dân cư gần đó, đặc biệt là ở các vùng núi:

• Sự tiến triển của sông băng - băng có thể di chuyển qua các tòa nhà, đường xá và đất nông nghiệp.
• Sự tắc nghẽn dòng chảy của sông - các sông băng có thể chặn dòng sông, tạo thành các hồ không ổn định có thể vỡ và gây ra lũ lụt nghiêm trọng.
• Nước tan chảy từ bên dưới sông băng phun trào – sự giải phóng nước đột ngột cũng có thể gây ra lũ lụt tàn phá.
• Sự tách rời đột ngột của các sông băng - những sự kiện này có thể tạo ra những trận lở băng và đá lớn.
• Hiện tượng nứt vỡ lan rộng – băng di chuyển nhanh tạo ra những vết nứt sâu, khiến việc đi lại cực kỳ nguy hiểm ở những nơi sông băng được sử dụng làm tuyến đường giữa các khu định cư hoặc cho du lịch và leo núi.
• Nguy hiểm từ tảng băng trôi - khi các sông băng tràn ra đại dương, chúng có thể giải phóng nhiều tảng băng trôi một cách nhanh chóng, gây rủi ro cho tàu thuyền và du lịch biển.

Dựa trên thông tin này, các nhà khoa học đã xác định được 81 sông băng gây ra mối đe dọa lớn nhất khi chúng dâng cao đột ngột. Nhiều sông băng trong số này nằm ở dãy núi Karakoram thuộc vùng núi cao châu Á, nơi có các thung lũng dân cư và cơ sở hạ tầng quan trọng nằm ngay bên dưới chúng. Những sông băng này thường có kích thước lớn, nằm gần khu dân cư và dễ bị dâng cao đột ngột nhiều lần.

Một trong những kết luận đáng lo ngại nhất là nhiệt độ tăng đang làm thay đổi cách thức hoạt động của các đợt băng tan, khiến chúng khó dự đoán hơn vào thời điểm mà dự báo chính xác là vô cùng quan trọng.

"Bằng cách dựa trên các nghiên cứu trước đây, chúng tôi đã có thể tổng hợp những bằng chứng ngày càng nhiều cho thấy biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến hiện tượng băng tan như thế nào, bao gồm cả vị trí và tần suất xảy ra", Tiến sĩ Lovell cho biết. "Điều này bao gồm cả những trường hợp thời tiết cực đoan như mưa lớn hoặc mùa hè rất nóng gây ra hiện tượng băng tan sớm hơn dự kiến, cho thấy sự khó dự đoán ngày càng tăng trong hành vi của chúng".

Tình hình tổng thể rất phức tạp và khác nhau tùy từng khu vực. Ở một số nơi, hiện tượng băng tan đột ngột xảy ra thường xuyên hơn so với trước đây. Ở những nơi khác, hiện tượng này lại trở nên ít thường xuyên hơn. Một số sông băng đã mỏng đi đến mức chúng có thể không còn tích tụ đủ băng để gây ra hiện tượng băng tan đột ngột nữa.

Hiện tượng sông băng dâng cao đang tập trung ở Bắc Cực và cận Bắc Cực (48%) và vùng núi cao châu Á (50%), nơi điều kiện khí hậu thuận lợi cho hiện tượng này. Tuy nhiên, sự nóng lên toàn cầu tiếp tục có thể làm thay đổi địa điểm xảy ra hiện tượng này.

Ở những vùng như Iceland, nơi các sông băng đang thu hẹp nhanh chóng, hiện tượng băng tan nhanh có thể sẽ biến mất phần lớn. Ngược lại, một số khu vực ở vùng núi cao châu Á và vùng Bắc Cực của Canada và Nga có thể chứng kiến ​​hiện tượng băng tan nhanh thường xuyên hơn do điều kiện ấm hơn và lượng nước tan chảy tăng lên. Thậm chí còn có khả năng các sông băng tan nhanh có thể xuất hiện ở những khu vực mới, chẳng hạn như Bán đảo Nam Cực.

Giáo sư Gwenn Flowers, đồng tác giả đến từ Đại học Simon Fraser ở Canada, cho biết: "Thách thức mà chúng ta đang phải đối mặt là ngay khi chúng ta bắt đầu hiểu rõ hơn về cơ chế đằng sau hiện tượng băng tan đột ngột, biến đổi khí hậu lại đang viết lại các quy luật. Các hiện tượng thời tiết cực đoan mà thậm chí 50 năm trước đây còn hiếm gặp giờ đây có thể trở thành tác nhân gây ra hiện tượng băng tan đột ngột bất ngờ. Vì hiện tượng này gây ra nguy hiểm ở một số khu vực, điều này khiến việc bảo vệ các cộng đồng dễ bị tổn thương trở nên khó khăn hơn nhiều".

Tiến sĩ Lovell nói thêm: "Nghiên cứu này vô cùng quan trọng vì việc hiểu rõ những khu vực nào có mật độ sông băng đang tan chảy cao giúp chúng ta lập kế hoạch giám sát và hiểu được hành vi trong tương lai. Việc biết được những sông băng cụ thể nào gây ra rủi ro lớn nhất có thể giúp bảo vệ cộng đồng, đặc biệt là những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất. Nhưng sự khó lường ngày càng tăng đồng nghĩa với việc chúng ta cần khả năng giám sát và dự báo tốt hơn nhiều".

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc giám sát vệ tinh liên tục, quan sát thực địa nhiều hơn trong các đợt băng tan, cải thiện mô hình và dự báo chính xác hơn là rất cần thiết. Những nỗ lực này sẽ giúp các nhà khoa học hiểu được cách các sông băng đang tan chảy sẽ phản ứng với sự nóng lên toàn cầu liên tục và cách giảm thiểu rủi ro mà chúng gây ra cho các cộng đồng trên toàn thế giới.