Hai quần thể cá voi bị chia cắt bởi biển nhưng không bởi gen
Một nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Genome Biology and Evolution cho thấy cá voi vây Địa Trung Hải – loài đang bị đe dọa – không hoàn toàn tách biệt với nhóm cá voi ở Đại Tây Dương. Cả hai quần thể ở Đại Tây Dương và Địa Trung Hải đều đã suy giảm trong suốt 200.000 năm qua. Trong bối cảnh các mối đe dọa hiện đại ngày càng gia tăng, phát hiện này mang ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn.
Cá voi từ lâu đã thu hút sự quan tâm của con người không chỉ bởi kích thước khổng lồ mà còn bởi hành vi phức tạp, tập tính di cư và vai trò sinh thái. Chúng góp phần duy trì cân bằng hệ sinh thái biển bằng cách phân phối lại dưỡng chất cho các loài sinh vật khác.
Tuy nhiên, cá voi đang phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu và các tác động do con người gây ra. Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu, nghiên cứu hệ gen trở thành công cụ thiết yếu để hiểu rõ cấu trúc quần thể, lịch sử tiến hóa và mức độ biệt lập, từ đó hỗ trợ các chiến lược bảo tồn.
Cá voi vây (Balaenoptera physalus) là loài lớn thứ hai trên Trái Đất, chỉ sau cá voi xanh. Dù được xếp vào nhóm nguy cấp, quần thể cá voi vây ở Địa Trung Hải vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ về mặt di truyền. Trước đây, các nhà khoa học dựa vào âm thanh và hành vi di chuyển để phân biệt chúng với nhóm ở Bắc Đại Tây Dương.
Một số nghiên cứu từng gợi ý rằng trong Địa Trung Hải tồn tại cả nhóm cá voi định cư lẫn di cư. Tuy nhiên, bằng chứng di truyền vẫn còn hạn chế và chỉ cho thấy dấu hiệu phân hóa một phần cùng khả năng trao đổi gen.
Các nhà nghiên cứu đã tái dựng cấu trúc di truyền, lịch sử tiến hóa và nhân khẩu học của cá voi vây Địa Trung Hải. Họ so sánh hệ gen của nhóm này với cá voi ở Bắc Đại Tây Dương, Bắc Thái Bình Dương và cả những mẫu mới từ biển Cortez.
Kết quả cho thấy cá voi vây Địa Trung Hải tạo thành một cụm gen riêng biệt nhưng không hoàn toàn tách rời khỏi nhóm Bắc Đại Tây Dương. Thậm chí, trong nội bộ quần thể Địa Trung Hải cũng có sự khác biệt: một số cá thể không có dấu hiệu lai tạp, trong khi số khác lại mang gen từ các quần thể khác – minh chứng cho sự di cư và giao phối đang diễn ra.
“Những loài động vật kỳ thú này làm giàu thêm hệ sinh thái Địa Trung Hải,” tác giả chính Roberto Biello chia sẻ. “Bằng việc tạo ra bộ gen hoàn chỉnh đầu tiên cho nhiều cá thể, nghiên cứu của chúng tôi cung cấp nguồn dữ liệu quý giá để đánh giá khả năng thích nghi trước các áp lực môi trường. Bảo tồn hiệu quả quần thể này đòi hỏi vừa ngăn chặn suy giảm số lượng, vừa duy trì sự kết nối với các quần thể lân cận.”