Nghị định 341 gồm 04 chương, 65 điều hướng tới việc khắc phục những vướng mắc và bất cập phát sinh sau hơn 10 năm triển khai thi hành, đồng thời bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ với các quy định mới của pháp luật chuyên ngành, đặc biệt là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung năm 2025. Bên cạnh đó, Nghị định cũng hướng tới sự phát triển và hoàn thiện của khung pháp lý về bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan tại Việt Nam, nhất là trong bối cảnh thực hiện các cam kết song phương, khu vực và đa phương về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong môi trường kỹ thuật số.

Dưới đây là một số điểm mới và nổi bật trong Nghị định 341:

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng xử phạt

So với nghị định trước đây, phạm vi điều chỉnh của Nghị định 341 được quy định rõ ràng và mở rộng hơn đáng kể. Cụ thể, bên cạnh việc duy trì phạm vi gồm các hành vi vi phạm, hình thức xử phạt, mức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả, thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính, Nghị định mới đã bổ sung về việc thi hành các hình thức xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp khắc phục hậu quả. Sự điều chỉnh này cho thấy định hướng lập pháp nhằm khắc phục những hạn chế trong khâu tổ chức thi hành các quyết định xử phạt hành chính, đồng thời tăng cường tính toàn diện, khả thi và hiệu quả thực tế của cơ chế xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.

Về đối tượng xử phạt, Nghị định 341 gây chú ý khi các biện pháp xử phạt hành chính không chỉ áp dụng đối với chủ thể có hành vi vi phạm xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam, mà còn mở rộng sang các hành vi vi phạm của tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài thực hiện trên môi trường mạng viễn thông và mạng Internet, trong đó, người tiêu dùng, người dùng hoặc người khai thác, sử dụng nội thông tin số tại Việt Nam.

Quy định này phản ánh đúng thực tiễn khai thác và xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trong môi trường số mang tính xuyên biên giới, phù hợp với bối cảnh đang bước sang giai đoạn tăng tốc trong việc chuyển đổi số, với phạm vi tiếp cận và sử dụng nội dung số ngày càng phổ biến trong toàn xã hội.

Tuy nhiên, quy định này vẫn đặt ra những vấn đề cần tiếp tục được làm rõ trong quá trình áp dụng, điển hình như liên quan đến cách hiểu các khái niệm như “người tiêu dùng, người dùng hoặc người khai thác, sử dụng nội thông tin số tại Việt Nam”. Phạm vi áp dụng có thể trở nên rất rộng, dẫn đến câu hỏi liệu chỉ cần nội dung số có thể truy cập từ Việt Nam là đủ điều kiện áp dụng, hay phải giới hạn ở các nội dung hướng tới thị trường, con người Việt Nam thông qua ngôn ngữ hoặc đối tượng khai thác cụ thể.

Theo quan điểm của INVESTIP, cách tiếp cận này dường như đang nghiêng về tiêu chí khả năng truy cập và sử dụng tại Việt Nam. Tuy nhiên, với sự phát triển kỷ nguyên công nghệ số và sự hội nhập toàn cầu, thực tế cho thấy ngày càng nhiều website và nền tảng nước ngoài sử dụng ngôn ngữ khác được người dùng tại Việt Nam truy cập và khai thác. Thực tế này cùng với việc Việt Nam là thành viên của Công ước Berne (các tác phẩm được bảo hộ tại các quốc gia thành viên cũng được bảo hộ tại Việt Nam) thì quy định này có thể dẫn tới sự gia tăng đáng kể số lượng chủ thể quyền có khả năng yêu cầu xử lý vi phạm, cũng như đa dạng hóa các đối tượng bị xử lý.

Ngoài ra, Nghị định 341 hiện chưa đưa ra định nghĩa cụ thể đối với các khái niệm then chốt như “người dùng” hay “người tiêu dùng” nội dung số tại Việt Nam, điều này có thể gây khó khăn cho các cơ quan thực thi trong giai đoạn đầu áp dụng. Do đó, có cơ sở để kỳ vọng rằng trong thời gian tới, các văn bản hướng dẫn chi tiết sẽ được ban hành nhằm bảo đảm việc áp dụng thống nhất và hiệu quả trên thực tế.

Về mức xử phạt và hình thức xử phạt

Mức phạt tiền tối đa theo quy định vẫn được giữ nguyên, lần lượt là 250 triệu đồng đối với cá nhân và 500 triệu đồng đối với tổ chức. Tuy nhiên, Nghị định mới đã đánh dấu sự thay đổi quan trọng trong việc làm rõ phương thức xác định mức xử phạt, qua đó nâng cao tính minh bạch và khả năng áp dụng trong thực tiễn.

Theo đó, cơ quan có thẩm quyền có thể xác định mức xử phạt căn cứ các tiêu chí: (i) số lợi bất hợp pháp thu được; (ii) thiệt hại gây ra cho chủ thể quyền; và (iii) giá trị hàng hóa vi phạm. Trường hợp xác định được từ hai căn cứ trở lên nhưng dẫn đến các khung tiền phạt khác nhau đối với cùng một hành vi vi phạm thì áp dụng căn cứ có khung tiền phạt thấp hơn để xác định khung tiền phạt và thẩm quyền xử phạt. Cách tiếp cận này góp phần bảo đảm tính tương xứng giữa hành vi vi phạm và chế tài áp dụng, đồng thời hạn chế rủi ro áp dụng tùy nghi.

Bên cạnh đó, Nghị định 341 làm rõ chế độ xử phạt đối với hộ kinh doanh, hộ gia đình và cộng đồng dân cư, theo đó các chủ thể này khi vi phạm hành chính sẽ áp dụng mức phạt tiền như đối với cá nhân. Quy định này phù hợp với bản chất pháp lý của các chủ thể nêu trên là không có tư cách pháp nhân, chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản và gắn liền với cá nhân.

Ngoài hình thức phạt tiền và biện pháp khắc phục hậu quả, Nghị định mới còn bổ sung thêm hai hình thức xử phạt bổ sung. Các biện pháp này về cơ bản tương đồng với cơ chế xử phạt trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp theo Nghị định số 99/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung các năm 2021 và 2024), thể hiện sự nhất quán trong chính sách xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nói chung.

Về các biện pháp khắc phục hậu quả

Nghị định 341 đánh dấu sự mở rộng đáng kể hệ thống biện pháp khắc phục hậu quả áp dụng đối với các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, số lượng được tăng từ 04 biện pháp theo cơ chế trước đây lên 29 biện pháp, hướng tới bao quát đầy đủ hơn các dạng hành vi vi phạm phát sinh trong cả môi trường vật lý truyền thống và môi trường số.

Một số biện pháp khắc phục hậu quả đánh chú ý có thể kể đến như sau:

Buộc xin lỗi tổ chức, cá nhân bị xâm phạm quyền; Buộc hoàn trả số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm: Trước đây, biện pháp này chủ yếu được áp dụng trong khuôn khổ giải quyết bằng biện pháp dân sự. Việc Nghị định 341 cho phép áp dụng biện pháp này trong xử phạt hành chính thể hiện xu hướng tăng cường tính công khai, góp phần khôi phục danh dự, uy tín cho chủ thể quyền bị xâm phạm cũng như tước bỏ động cơ kinh tế của hành vi vi phạm, bên cạnh việc gia tăng tín răn đe.

Buộc phân phối hoặc đưa vào sử dụng đối tượng vi phạm không nhằm mục đích thương mại: Quy định này bảo đảm sự tương thích và thống nhất với các biện pháp khắc phục hậu quả đã được ghi nhận trong Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời tạo cơ chế xử lý linh hoạt đối với một số loại tang vật vi phạm.

Các biện pháp khắc phục hậu quả áp dụng trong môi trường mạng viễn thông và Internet, bao gồm:

Buộc gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm trên môi trường mạng viễn thông, mạng Internet, phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào; đồng thời gỡ bỏ hoặc xóa các bản sao đã cung cấp tới công chúng, kể cả trong hệ thống liên thông thư viện.

Buộc cảnh báo cho người sử dụng dịch vụ của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian về trách nhiệm pháp lý liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan: Đây là biện pháp lần đầu tiên được quy định rõ ràng trong xử phạt hành chính, thể hiện vai trò và trách nhiệm của bên trung gian trên không gian số, phù hợp với các điều chỉnh mới của Luật SHTT và pháp luật về công nghệ số.

Buộc tạm thời gỡ bỏ hoặc ngăn chặn việc truy cập tới nội dung thông tin số vi phạm; hoặc gỡ bỏ, ngăn chặn truy cập theo quy định.

Buộc khôi phục lại nội dung thông tin số trong trường hợp việc gỡ bỏ hoặc ngăn chặn truy cập được xác định là không phù hợp.

Nhìn chung, việc mở rộng và chi tiết hóa các biện pháp khắc phục hậu quả trong Nghị định 341 không chỉ tăng cường hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, mà còn cho thấy sự chuyển dịch trọng tâm từ xử phạt thuần túy sang khắc phục và phục hồi quyền lợi hợp pháp của chủ thể quyền, đặc biệt trong bối cảnh các hành vi xâm phạm ngày càng diễn ra phổ biến và phức tạp trên môi trường số.

Về các hành vi xâm phạm

Trước sự gia tăng về cả số lượng và mức độ phức tạp của các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, Nghị định 341 gia tăng số lượng quy định về hành vi vi phạm từ 32 điều lên 43 điều, trong đó bao gồm 35 điều quy định về các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và 08 điều quy định về các hành vi vi phạm hành chính khác có liên quan đến lĩnh vực này.

So với Nghị định trước đây, mức xử phạt đối với từng hành vi xâm phạm đều có xu hướng gia tăng rõ rệt, về cả khung tiền phạt, hình phạt bổ sung lẫn hệ thống các biện pháp khắc phục hậu quả đi kèm. Chẳng hạn, đối với hành vi xâm phạm quyền cho phép biểu diễn tác phẩm trước công chúng, mức phạt đối với cá nhân đã được nâng từ 5–15 triệu đồng lên 20–50 triệu đồng, tương đương tăng gấp 4–5 lần. Đồng thời, thay vì chỉ áp dụng các biện pháp mang tính “chấm dứt hành vi” như gỡ bỏ hoặc xóa bỏ nội dung vi phạm, Nghị định 341 còn bổ sung các biện pháp mang tính khắc phục về kinh tế, đáng chú ý là buộc trả cho chủ thể quyền số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm.

Đặc biệt, Nghị định 341 lần đầu tiên thiết lập một cơ chế xử phạt chi tiết, phân tầng trách nhiệm đối với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian trong việc tiếp nhận, xử lý và thực thi yêu cầu gỡ bỏ hoặc ngăn chặn truy cập tới nội dung số xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, các hành vi vi phạm của doanh nghiệp trung gian không chỉ dừng lại ở việc không gỡ bỏ hoặc không ngăn chặn nội dung vi phạm, mà còn bao gồm các vi phạm về nghĩa vụ cảnh báo người dùng, công khai quy trình nội bộ, thiết lập đầu mối liên lạc, cung cấp thông tin người dùng phục vụ công tác xử lý vi phạm, cũng như tuân thủ nghiêm ngặt các mốc thời gian trong quy trình gỡ bỏ – khôi phục nội dung. Cách tiếp cận này cho thấy Nghị định 341 đã chuyển từ mô hình xử phạt tập trung chủ yếu vào chủ thể trực tiếp xâm phạm sang mô hình phân bổ trách nhiệm toàn chuỗi, trong đó doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian giữ vai trò then chốt trong việc ngăn chặn, hạn chế và xử lý kịp thời các hành vi xâm phạm trên môi trường số.

Thẩm quyền xử phạt

Theo Nghị định 341, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan được giao cho nhiều cơ quan khác nhau, bao gồm: Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp; Thanh tra Cục Hàng không Việt Nam, Thanh tra Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam; Thủ trưởng cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước theo chuyên ngành, lĩnh vực và một số chức danh có thẩm quyền khác; Công an nhân dân, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển; Hải quan; và Quản lý thị trường.

Theo quan điểm của INVESTIP, cơ chế phân định thẩm quyền này là phù hợp với việc tái cấu trúc bộ máy nhà nước trong thời gian gần đây, nhất là trong bối cảnh kết thúc hoạt động của Thanh tra bộ và cấp sở, cấp huyện. Thay cho hệ thống thanh tra chuyên ngành trước đây, Nghị định 341 đã trao thẩm quyền xử phạt cho các chức danh quản lý nhà nước trực tiếp trong lĩnh vực văn hóa, cụ thể như Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao, Trưởng đoàn kiểm tra do Thủ trưởng tổ chức thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hoặc do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành lập khi thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về quyền tác giả, quyền liên quan.

Quy định này góp phần bảo đảm tính liên tục và hiệu quả trong hoạt động xử lý vi phạm, đồng thời khắc phục tình trạng “khoảng trống thẩm quyền” từng phát sinh trong thực tiễn khi hệ thống thanh tra chuyên ngành không còn được tổ chức như trước. Đồng thời, việc giao thẩm quyền cho các cơ quan, cá nhân có chức năng chuyên môn trực tiếp cũng được kỳ vọng sẽ nâng cao chất lượng, tính chuyên sâu và tính khả thi của công tác xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.

Thi hành các hình thức xử phạt vi phạm hành chính, thi hành các biện pháp khắc phục hậu quả

Một điểm mới đáng chú ý của Nghị định 341 là việc quy định cụ thể, minh bạch cơ chế thi hành các hình thức xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp khắc phục hậu quả. Quy định này góp phần khắc phục hạn chế trong thực tiễn áp dụng trước đây, khi nhiều quyết định xử phạt hành chính chậm được thực hiện hoặc chỉ tồn tại trên giấy, làm giảm hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo đó, Nghị định đã làm rõ cách thức thực hiện đối với từng biện pháp khắc phục hậu quả cụ thể. Chẳng hạn, trong trường hợp áp dụng biện pháp buộc xin lỗi tổ chức, cá nhân bị xâm phạm quyền, tổ chức, cá nhân vi phạm có trách nhiệm thực hiện việc xin lỗi bằng văn bản và gửi đồng thời văn bản này cho chủ thể bị xâm phạm và người có thẩm quyền ra quyết định xử phạt hoặc quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả. Cách quy định này cho thấy cơ chế thi hành được thiết kế theo hướng có chứng cứ kiểm soát, bảo đảm biện pháp xin lỗi không mang tính hình thức mà thực sự được thực hiện.

Đối với biện pháp mới là buộc trả cho chủ thể quyền tác giả, quyền liên quan số lợi bất hợp pháp thu được, Nghị định 341 đã xây dựng một cơ chế xác định và thu hồi số lợi bất hợp pháp tương đối rõ ràng để các cơ quan có thẩm quyền áp dụng thực tiễn. Theo đó, tổ chức, cá nhân vi phạm phải hoàn trả trực tiếp cho chủ thể quyền hoặc nộp vào ngân sách nhà nước khoản lợi bất hợp pháp và cung cấp tài liệu chứng minh việc đã thực hiện nghĩa vụ này cho cơ quan có thẩm quyền. Số lợi bất hợp pháp được xác định trong toàn bộ thời gian vi phạm, trên cơ sở doanh thu thực tế trừ chi phí trực tiếp hợp pháp (nếu có chứng từ hợp lệ) hoặc theo giá thị trường/toàn bộ khoản thu được trong trường hợp không có căn cứ xác định cụ thể. Cách tiếp cận này nhằm tước bỏ triệt để lợi ích kinh tế từ hành vi vi phạm và tăng cường hiệu quả thi hành.

Đối với các biện pháp khắc phục hậu quả trên môi trường mạng viễn thông và Internet, Nghị định 341 quy định thời hạn thi hành ngắn và rõ ràng. Theo đó, việc gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm phải được thực hiện trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận quyết định và báo cáo kết quả thực hiện trong 24 giờ tiếp theo. Quy định này thể hiện định hướng xử lý nhanh, kịp thời hành vi xâm phạm trên môi trường số, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan.

Kết luận

Có thể thấy, Nghị định số 341/2025/NĐ-CP đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện cơ chế xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan tại Việt Nam. Thông qua việc cụ thể hóa hành vi vi phạm, làm rõ cách xác định mức xử phạt, đa dạng hóa biện pháp khắc phục hậu quả và thiết lập cơ chế thi hành khả thi, Nghị định góp phần nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, Nghị định 341 được kỳ vọng sẽ tạo lập môi trường pháp lý minh bạch, cân bằng hơn, đồng thời đặt ra yêu cầu sớm có hướng dẫn chi tiết để bảo đảm việc áp dụng thống nhất trong thực tiễn.