Tôn vinh vai trò của toán học đối với khoa học và xã hội

Ngày 14/3, tại Hà Nội, Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo toán học quốc tế UNESCO, Viện Toán học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức sự kiện Ngày Toán học quốc tế 2026 với chủ đề “Toán học - Niềm tin và hy vọng”.

Các diễn giả tham gia Tọa đàm.

Tham dự sự kiện có GS. TS. Trần Hồng Thái, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cùng nhiều nhà khoa học, giảng viên và sinh viên đến từ Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội và các cơ sở đào tạo khác.

Phát biểu khai mạc, PGS. TSKH. Phan Thị Hà Dương cho biết việc UNESCO khởi xướng Ngày Toán học quốc tế nhằm tôn vinh vai trò của toán học trong khoa học, công nghệ và đời sống. Bà nhấn mạnh rằng trong một thế giới ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu và các hệ thống phức tạp, toán học trở thành công cụ quan trọng giúp con người hiểu và lý giải các quy luật vận hành của tự nhiên cũng như xã hội.

Theo PGS. TSKH. Phan Thị Hà Dương, những tiến bộ công nghệ hiện đại, từ trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu đến các mô hình dự báo trong kinh tế - xã hội, đều dựa trên các phương pháp toán học. Vì vậy, việc phổ biến tư duy toán học đến cộng đồng không chỉ góp phần nâng cao nhận thức khoa học mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn vai trò của toán học trong đời sống hiện đại.

Truyền thống và vị thế của toán học Việt Nam

Phát biểu tại sự kiện, GS. TS. Trần Hồng Thái khẳng định toán học từ lâu đã được xem là nền tảng của nhiều ngành khoa học. Trong lịch sử phát triển của tri thức nhân loại, nhiều lý thuyết khoa học quan trọng đều bắt nguồn từ các khái niệm và phương pháp toán học.

GS. TS. Trần Hồng Thái phát biểu tại sự kiện.

Theo ông, từ triết học cổ đại cho đến các phát minh của vật lý hiện đại, toán học luôn đóng vai trò như một ngôn ngữ chung của khoa học. Đặc biệt trong thời đại của cách mạng công nghiệp 4.0, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn hay máy tính hiệu năng cao đều có nền tảng từ toán học.

Nhìn lại lịch sử khoa học Việt Nam, GS. TS. Trần Hồng Thái bày tỏ niềm tự hào về những đóng góp của Viện Toán học, nơi được xem là trung tâm nghiên cứu toán học hàng đầu của cả nước. Nơi đây từng quy tụ nhiều nhà khoa học lớn như GS. Lê Văn Thiêm và GS. Hoàng Tụy, những người đã đặt nền móng cho sự phát triển của toán học Việt Nam trong nửa sau thế kỷ XX. Trong nhiều năm qua, phần lớn các công bố quốc tế chất lượng cao của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cũng đến từ lĩnh vực toán học.

Theo GS. TS. Trần Hồng Thái, trong thời gian tới, lãnh đạo Viện Hàn lâm sẽ tiếp tục quan tâm và đầu tư cho toán học thông qua việc thu hút nhân tài trẻ, mở rộng hợp tác quốc tế và tạo điều kiện cho các nhà khoa học nước ngoài đến làm việc lâu dài tại Việt Nam.

Mục tiêu đặt ra là xây dựng Viện Toán học trở thành một trung tâm nghiên cứu có uy tín trong khu vực, đóng góp nhiều hơn nữa cho sự phát triển khoa học của đất nước.

“Bất định và hy vọng” dưới góc nhìn toán học

Điểm nhấn của chương trình là bài giảng đại chúng với chủ đề “Bất định và hy vọng” do GS. Phan Thành Nam trình bày.

Trong bài giảng, GS. Phan Thành Nam đưa ra một cách tiếp cận thú vị khi phân tích khái niệm “bất định” từ góc nhìn toán học và vật lý hiện đại. Theo ông, trong đời sống thường ngày, bất định thường được hiểu là sự thiếu chắc chắn hoặc khó dự đoán. Tuy nhiên, trong khoa học, bất định lại là một đặc điểm tự nhiên của thế giới.

GS. Phan Thành Nam trình bày bài giảng "Bất định và hy vọng".

Ông cho rằng sự phát triển của khoa học hiện đại, đặc biệt là cơ học lượng tử, cho thấy có những giới hạn cơ bản trong việc đo lường và dự đoán các hiện tượng tự nhiên. Điều này không phải do sai sót của con người mà là bản chất của thực tại.

Để minh họa cho ý tưởng này, GS. Phan Thành Nam đã nhắc đến hằng số π - một con số quen thuộc trong toán học. Trong hệ thập phân, π là một số vô hạn và không tuần hoàn, nghĩa là các chữ số của nó kéo dài vô tận mà không lặp lại theo một quy luật đơn giản. Tuy nhiên, chính con số “không trật tự” ấy lại được dùng để mô tả một hình học hoàn hảo như đường tròn. Điều này cho thấy ngay cả trong những hệ thống tưởng chừng hoàn hảo vẫn tồn tại yếu tố bất định. Và chính những yếu tố chưa biết đó lại mở ra không gian cho trí tuệ con người khám phá.

Sau bài giảng của GS. Phan Thành Nam, phần thảo luận học thuật diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến trao đổi từ các nhà khoa học.

Các đại biểu trao đổi với các diễn giả tại sự kiện.

Nhiều chuyên gia cho rằng chủ đề “Bất định và hy vọng” không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn gợi mở những suy ngẫm mang tính triết học. Trong lịch sử tư tưởng, nhiều triết gia lớn cũng có nền tảng toán học sâu sắc, bởi toán học giúp con người hiểu rõ hơn các quy luật logic của thế giới.

Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng trong thời đại dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, mối quan hệ giữa toán học với các ngành khoa học khác ngày càng trở nên chặt chẽ. Những cách tiếp cận liên ngành có thể mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới, đồng thời giúp lan tỏa cảm hứng khoa học đến thế hệ trẻ.

Toán học và những bài toán của đô thị hiện đại

Bài giảng thứ hai của chương trình do KTS. Lê Quang trình bày với chủ đề liên quan đến quy hoạch đô thị.

Theo KTS. Lê Quang, các thành phố hiện đại đang phải đối mặt với nhiều thách thức như mật độ dân cư cao, hệ thống giao thông phức tạp và nhu cầu phát triển hạ tầng bền vững. Trong bối cảnh đó, các mô hình toán học và dữ liệu lớn có thể hỗ trợ hiệu quả cho công tác quy hoạch.

KTS. Lê Quang trình bày bài giảng "Lưu thông (tái) định hình thành phố".

Thông qua các mô hình mô phỏng, các nhà quy hoạch có thể phân tích dòng lưu thông của phương tiện, dự báo sự thay đổi của mật độ dân cư hoặc đánh giá tác động của các dự án hạ tầng. Những công cụ này giúp việc ra quyết định trở nên khoa học và chính xác hơn.

Theo ông, một đô thị có thể được xem như một hệ thống phức tạp, nơi mọi yếu tố đều có mối liên hệ với nhau. Việc hiểu được cấu trúc và quy luật vận hành của hệ thống đó chính là chìa khóa để xây dựng những thành phố bền vững trong tương lai.

Kỳ vọng cho tương lai của toán học Việt Nam

Trong phần tọa đàm cuối chương trình, các diễn giả cùng trao đổi về định hướng phát triển của toán học Việt Nam trong thời gian tới.

Theo GS. TSKH. Đoàn Thái Sơn, mục tiêu của Viện Toán học là tiếp tục giữ vai trò hạt nhân trong hệ thống nghiên cứu toán học của cả nước. Dù còn nhiều thách thức, Viện vẫn đang duy trì nhiều hướng nghiên cứu cơ bản quan trọng, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để xây dựng môi trường học thuật mạnh mẽ hơn cho các nhà khoa học trẻ.

Trong khi đó, PGS. TSKH. Phan Thị Hà Dương cho rằng việc xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh và mời các giáo sư quốc tế đến làm việc dài hạn tại Việt Nam là một trong những mục tiêu quan trọng của Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học quốc tế UNESCO.

Nhiều nhà khoa học Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài cũng bày tỏ mong muốn đóng góp cho quê hương nếu có môi trường nghiên cứu thuận lợi.

Khép lại chương trình, các nhà khoa học đều thống nhất rằng nghiên cứu cơ bản, đặc biệt là toán học và vật lý lý thuyết, cần được đầu tư lâu dài.

Theo GS. TS. Trần Hồng Thái, mọi công nghệ tiên tiến của thế giới ngày nay đều có nguồn gốc từ những nghiên cứu lý thuyết được thực hiện nhiều năm trước. Vì vậy, việc đầu tư cho các ngành khoa học cơ bản không chỉ nhằm phát triển tri thức mà còn là nền tảng để làm chủ và phát triển các công nghệ mới.

Tọa đàm khép lại trong không khí học thuật cởi mở, với sự đồng thuận rằng toán học không chỉ là một ngành khoa học trừu tượng mà còn là chìa khóa để giải quyết nhiều bài toán lớn của xã hội.

Trong một thế giới đầy biến động, nơi những điều chắc chắn ngày càng ít đi, toán học vẫn mang lại một nền tảng tri thức vững chắc. Và chính từ nền tảng đó, niềm tin và hy vọng cho tương lai tiếp tục được nuôi dưỡng./.

LH