Từ khoảng trống trong các công trình nghiên cứu

GS. TS. Ngô Thị Phương Lan, chủ nhiệm đề tài “Biên soạn Địa chí Hậu Giang theo quy chuẩn Địa chí Quốc gia Việt Nam” cho biết, nghiên cứu về vùng đất và con người Hậu Giang trong nhiều thập niên qua đã hình thành một hệ thống tư liệu tương đối phong phú, phản ánh các phương diện lịch sử - địa lý, địa danh, văn hóa - xã hội, truyền thống cách mạng, cũng như tiến trình đổi mới và phát triển của địa phương.

Nhìn tổng thể, các công trình có thể quy tụ thành hai mạch lớn: (i) Mạch nghiên cứu mang tính biên khảo - ký ức xã hội - nhận diện không gian văn hóa; và (ii) Mạch công trình mang tính tổng kết lịch sử - chính trị - quân sự, tuyên truyền - giáo dục truyền thống, đồng thời ngày càng xuất hiện thêm các ấn phẩm phát triển địa phương và một số nghiên cứu chuyên đề (văn hóa dân gian, du lịch, di sản).

Kho tư liệu này không chỉ góp phần phác họa diện mạo lịch sử - văn hóa của Hậu Giang, mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc biên soạn địa chí, phục vụ quản lý nhà nước và giáo dục truyền thống cho các thế hệ.

Hội thảo lấy ý kiến chuyên gia xây dựng các mục của "Địa chí Hậu Giang". Ảnh PL.

Mặc dù các công trình nghiên cứu về Hậu Giang trong nhiều thập niên qua tương đối phong phú, đa dạng và có giá trị tư liệu tham khảo tốt, song việc khảo sát tổng thể cho thấy vẫn tồn tại những khoảng trống nghiên cứu mang tính tổng thể.

Thứ nhất, các công trình hiện có chủ yếu tiếp cận theo từng lĩnh vực riêng biệt như lịch sử, địa lý, cách mạng, văn hóa, văn học dân gian, kinh tế - xã hội hoặc phát triển địa phương. Để phục vụ cho công tác nghiên cứu, quản lý và hoạch định chính sách rất cần có một công trình tổng hợp liên ngành để hệ thống hóa toàn bộ tri thức về Hậu Giang trong một chỉnh thể thống nhất.

Thứ hai, phần lớn các nghiên cứu trước đây mới phản ánh từng giai đoạn lịch sử hoặc từng chủ đề cụ thể, chưa xây dựng được một bức tranh toàn diện, xuyên suốt về quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của Hậu Giang từ quá khứ đến hiện tại, đặc biệt trong mối quan hệ tương tác giữa môi trường tự nhiên, con người, đời sống văn hóa.

Thứ ba, nhiều công trình có giá trị tư liệu cao nhưng xét về chức năng lưu giữ tri thức nền tảng, vừa phục vụ trực tiếp cho công tác quản trị và phát triển địa phương trong bối cảnh mới thì chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của một bộ địa chí hiện đại .

Thứ tư, trong bối cảnh tỉnh Hậu Giang đã trải qua một quá trình phát triển mạnh mẽ sau tái lập và đặc biệt đứng trước những biến đổi sâu sắc về không gian hành chính, kinh tế, xã hội trong giai đoạn hiện nay, hệ thống tư liệu hiện có chưa kịp thời cập nhật những chuyển dịch lớn của địa phương, chưa phản ánh đầy đủ diện mạo mới của tỉnh trong tiến trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập.

Chính những khoảng trống này cho thấy sự cần thiết phải xây dựng nhiệm vụ "Biên soạn Địa chí Hậu Giang theo quy chuẩn Địa chí Quốc gia Việt Nam" như một bộ tư liệu tổng hợp, phục vụ lâu dài cho nghiên cứu, quản lý nhà nước, giáo dục truyền thống và hoạch định chiến lược phát triển trong bối cảnh phát triển mới của tỉnh.

...đến công trình đồng bộ

"Địa chí Hậu Giang" được gồm 3 quyển (Địa lý - Lịch sử; Kinh tế - Xã hội; Văn hóa), có tầm quan trọng đặc biệt và lâu dài đối với sự phát triển của địa phương trong bối cảnh lịch sử và không gian hành chính mới.

Quyển Địa lý - Lịch sử: Đã hệ thống hóa một cách toàn diện không gian tự nhiên, điều kiện địa lý, đặc điểm môi trường, dân cư, quá trình hình thành lãnh thổ và các giai đoạn lịch sử phát triển của Hậu Giang từ thời tiền sử đến hiện đại. Công trình không chỉ xác lập rõ đặc trưng địa hình, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên và hệ sinh thái, mà còn tái hiện đầy đủ tiến trình lịch sử, đặc biệt là truyền thống cách mạng và vai trò của Hậu Giang trong các giai đoạn đấu tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh mở rộng địa giới hành chính hiện nay, nguồn tư liệu này đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các thế hệ sau nhận diện rõ nguồn gốc, quá trình phát triển và bản sắc của vùng đất Hậu Giang trong cấu trúc hành chính mới, qua đó củng cố bản lĩnh, niềm tự hào và ý thức trách nhiệm đối với quê hương.

Quyển Kinh tế - Xã hội: Phản ánh đầy đủ và có hệ thống bức tranh phát triển của Hậu Giang trên tất cả các lĩnh vực trọng yếu, bao gồm: Kinh tế, nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ, giao thông, giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ, quốc phòng - an ninh và quản lý nhà nước. Thông qua hệ thống số liệu, tư liệu và phân tích toàn diện, công trình đã hình thành một cơ sở dữ liệu nền tin cậy, phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch, xây dựng chiến lược phát triển và hoạch định chính sách. Trong không gian hành chính mới sau sáp nhập, khối tư liệu này có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội bền vững, bảo đảm rằng mọi quyết sách phát triển đều được đặt trên nền tảng hiểu biết đầy đủ về nguồn lực, tiềm năng và đặc thù của từng khu vực địa phương, trong đó Hậu Giang là một cấu phần trọng yếu của toàn vùng.

Quyển Văn hóa: Đã ghi nhận một cách toàn diện đời sống văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng cư dân địa phương, từ cư trú, nghề nghiệp, ẩm thực, trang phục, nhà ở đến tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội, phong tục, tập quán, văn học - nghệ thuật và các thực hành văn hóa cộng đồng. Công trình không chỉ có giá trị bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn phản ánh quá trình thích ứng, biến đổi và phát triển văn hóa của Hậu Giang trong bối cảnh hiện đại.

Từ 3 quyển sách nêu trên, có thể khẳng định rằng "Địa chí Hậu Giang" không chỉ là một công trình khoa học tổng hợp có giá trị học thuật cao, mà còn là nền tảng tri thức chiến lược phục vụ quản lý, phát triển và bảo tồn các giá trị của địa phương trong bối cảnh lịch sử và không gian hành chính mới.

Tính mới của Địa chí Hậu Giang

GS. TS Ngô Thị Phương Lan cho biết thêm "Địa chí Hậu Giang" thể hiện tính mới trên cả ba phương diện: Nội dung khoa học, thời điểm hoàn thành công trình và giá trị chiến lược trong bối cảnh phát triển mới của địa phương.

Hội đồng nghiệm thu đề tài “Biên soạn Địa chí Hậu Giang theo quy chuẩn Địa chí Quốc gia Việt Nam”. (Ảnh XM).

Về nội dung khoa học: Đây là bộ địa chí tổng hợp đầu tiên của tỉnh Hậu Giang được biên soạn một cách đầy đủ, hệ thống và chuẩn hóa theo quy chuẩn Địa chí Quốc gia Việt Nam, phản ánh toàn diện các lĩnh vực cấu thành đời sống địa phương, bao gồm địa lý- lịch sử, kinh tế - xã hội và văn hóa. Công trình đã khắc phục căn bản tình trạng nghiên cứu rời rạc, thiếu tính liên thông giữa các lĩnh vực vốn tồn tại lâu nay trong các công trình nghiên cứu về Hậu Giang trước đây, đồng thời hình thành một chỉnh thể tri thức thống nhất, có khả năng tích hợp cao và giá trị sử dụng lâu dài.

Về thời điểm hoàn thành: "Địa chí Hậu Giang" được hoàn thành đúng vào giai đoạn chuyển tiếp lịch sử của bộ máy hành chính đất nước, khi Hậu Giang chuẩn bị bước vào không gian hành chính mới sau ngày 1/7/2025 và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Chính thời điểm đặc biệt này đã làm nổi bật tính mới của công trình, bộ sách không chỉ phản ánh hiện trạng phát triển của địa phương, mà còn ghi nhận trọn vẹn giai đoạn tồn tại của Hậu Giang với tư cách một đơn vị hành chính độc lập.

Về giá trị chiến lược: "Địa chí Hậu Giang" không chỉ là một công trình khoa học theo nghĩa truyền thống, mà còn là nguồn dữ liệu nền cho quá trình xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu địa phương trong giai đoạn chuyển mình hiện nay. Công trình đã thiết lập một khung tri thức chuẩn hóa, liên ngành và có khả năng tích hợp cao, phục vụ trực tiếp cho công tác quản lý, quy hoạch, hoạch định chính sách và phát triển bền vững trong không gian hành chính mới./.

Phong Vũ