Các nhà khoa học sử dụng mạng lưới camera toàn cầu để nghiên cứu sao băng, qua đó hiểu rõ hơn cách bụi và mảnh vỡ từ sao chổi và tiểu hành tinh vận động và tiến hóa trong Hệ Mặt Trời. Một nghiên cứu năm 2026 đã xác định một cụm sao băng mới, có khả năng hình thành do một tiểu hành tinh bị phá vỡ bởi nhiệt độ cực cao từ Mặt Trời, mang lại hiểu biết về các vật thể gần Trái Đất chưa được phát hiện và hỗ trợ phòng thủ hành tinh.

Khám phá cụm sao băng mới

Mỗi đêm trên khắp Trái Đất, hàng nghìn hệ thống quan sát tự động ghi lại hình ảnh “sao băng”. Tác giả bài nghiên cứu là một trong những nhà khoa học chuyên nghiên cứu các hiện tượng này.

Trong khi phim ảnh và tin tức thường tập trung vào các tiểu hành tinh lớn có thể đe dọa Trái Đất, thì những hạt bụi và mảnh vụn nhỏ xâm nhập khí quyển mỗi ngày cũng kể một câu chuyện thú vị không kém.

Trong nghiên cứu công bố tháng 3/2026, tác giả đã phân tích hàng triệu quan sát sao băng từ các mạng camera toàn bầu trời tại Canada, Nhật Bản, California và châu Âu, và phát hiện một cụm nhỏ mới hình thành. Tổng cộng 282 sao băng thuộc cụm này cho thấy dấu vết của một tiểu hành tinh đã tiến quá gần Mặt Trời.

Sao băng hình thành như thế nào?

Khi một hạt bụi nhỏ như hạt cát từ không gian lao vào khí quyển Trái Đất, nó nóng lên gần như ngay lập tức, lớp bề mặt bị bốc hơi và biến thành khí ion hóa. Toàn bộ mảnh vật chất phát sáng — đó chính là sao băng.

Nếu vật thể lớn hơn (như tảng đá) và sáng hơn, nó được gọi là cầu lửa (fireball). Trung bình, các vật thể này lao vào khí quyển với tốc độ hơn 24 km/giây. Với những hạt nhỏ, toàn bộ quá trình chỉ diễn ra trong tích tắc trước khi chúng biến mất hoàn toàn.

Sao chổi và tiểu hành tinh khác nhau thế nào?

Phần lớn các mảnh bụi nhỏ trong Hệ Mặt Trời đến từ sao chổi — những vật thể lạnh, chứa nhiều băng ở vùng xa. Khi sao chổi tiến gần Mặt Trời, băng của chúng thăng hoa thành khí, giải phóng lượng lớn bụi. Vì vậy, sao chổi thường được gọi là “quả cầu tuyết bẩn” và có vẻ ngoài mờ đục khi quan sát bằng kính thiên văn.

Ngược lại, tiểu hành tinh là tàn dư khô và đá từ thời kỳ đầu của Hệ Mặt Trời, không chứa nhiều băng nên không có đuôi đặc trưng như sao chổi.

Các nhà thiên văn gọi một vật thể là “hoạt động” khi nó giải phóng bụi, khí hoặc mảnh vỡ. Điều này có thể do nhiệt từ Mặt Trời, va chạm nhỏ hoặc do vật thể quay quá nhanh và tự vỡ ra.

Nguyên nhân khiến vật thể không gian “hoạt động”

Đối với sao chổi, nguyên nhân chính là thăng hoa (băng chuyển trực tiếp thành khí). Nhưng với tiểu hành tinh, nguyên nhân đa dạng hơn.

Ví dụ, sứ mệnh OSIRIS-REx của NASA khi nghiên cứu tiểu hành tinh Bennu đã quan sát thấy hoạt động trên bề mặt, có thể do ứng suất nhiệt hoặc va chạm nhỏ.

Các nguyên nhân khác gồm:

Tiểu hành tinh quay quá nhanh dẫn đến vỡ

Lực thủy triều khi đi gần hành tinh

Giải phóng khí bị mắc kẹt

Phát hiện hoạt động qua mưa sao băng

Thông thường, các nhà khoa học dùng kính thiên văn để tìm dấu hiệu hoạt động như “đuôi” bụi. Nhưng một cách khác là quan sát mưa sao băng.

Một ví dụ nổi tiếng là tiểu hành tinh 3200 Phaethon, nguồn gốc của mưa sao băng Geminids vào tháng 12 hàng năm. Khi tiến gần Mặt Trời, Phaethon đã giải phóng lượng lớn bụi, tạo thành dòng mảnh vỡ trải dài theo quỹ đạo.

Mỗi trận mưa sao băng xảy ra khi Trái Đất đi qua dòng mảnh vỡ này. Vì vậy, việc phát hiện mưa sao băng cũng giúp tìm ra các vật thể đang “hoạt động”.

Dòng sao băng hình thành và phân tán ra sao?

Ban đầu, các mảnh vỡ từ sao chổi hoặc tiểu hành tinh di chuyển rất gần nhau. Nhưng theo thời gian, lực hấp dẫn từ các hành tinh sẽ kéo chúng theo những cách khác nhau, khiến dòng mảnh vỡ dần phân tán và hòa vào bụi nền của Hệ Mặt Trời.

Trong nghiên cứu tháng 3/2026 đăng trên Astrophysical Journal, tác giả đã sử dụng hàng triệu dữ liệu sao băng và phát hiện một cụm 282 sao băng nổi bật.

Những gì cụm sao băng mới tiết lộ

Điểm đặc biệt là cụm này cho thấy một tiểu hành tinh “ẩn” đang bị nung nóng đến vỡ vụn. Dòng sao băng này có quỹ đạo rất cực đoan, tiến gần Mặt Trời gấp gần 5 lần so với khoảng cách của Trái Đất.

Dựa trên cách các mảnh vỡ tan rã khi vào khí quyển, các nhà khoa học xác định chúng có độ bền trung bình — yếu hơn đá thông thường nhưng chắc hơn vật chất từ sao chổi.

Điều này cho thấy nhiệt độ cao từ Mặt Trời đang:

Làm nứt bề mặt tiểu hành tinh

Giải phóng khí bị mắc kẹt

Khiến nó dần vỡ vụn

Quá trình này có thể cũng giải thích hoạt động trước đây của Phaethon và sự đa dạng của thiên thạch rơi xuống Trái Đất.

Tại sao phát hiện này quan trọng?

Quan sát sao băng là một công cụ cực kỳ nhạy, cho phép nghiên cứu những vật thể mà kính thiên văn không thể nhìn thấy.

Ngoài việc giải đáp bí ẩn thiên văn, việc phân tích các mảnh vỡ này giúp:

Hiểu rõ quá trình tiến hóa vật lý của tiểu hành tinh và sao chổi

Phát hiện các tiểu hành tinh gần Trái Đất chưa được biết đến

Cải thiện khả năng phòng thủ hành tinh

Bước tiếp theo

Tiểu hành tinh mẹ của trận mưa sao băng mới vẫn chưa được xác định. Tuy nhiên, sứ mệnh NEO Surveyor của NASA dự kiến phóng năm 2027 có thể giải quyết vấn đề này.

Đây là kính thiên văn không gian chuyên tìm kiếm các tiểu hành tinh tối, nguy hiểm và tiến gần Mặt Trời — công cụ lý tưởng để truy tìm nguồn gốc của trận mưa sao băng vừa được phát hiện.