Vì sao ký ức dần phai mờ trong bệnh Alzheimer — và liệu chúng có thể được phục hồi?

Các nhà nghiên cứu tại Đại học California, Irvine (UC Irvine) đã phát hiện một cơ chế then chốt liên quan đến mất trí nhớ, lần đầu tiên chỉ ra rằng rối loạn chức năng dopamine ở vỏ não entorhinal — một vùng não quan trọng liên quan đến trí nhớ — góp phần trực tiếp vào sự suy giảm khả năng hình thành ký ức.

Nghiên cứu được công bố hôm nay trên tạp chí Nature Neuroscience đã xác định vai trò trước đây chưa được biết đến của dopamine trong suy giảm nhận thức liên quan đến Alzheimer, đồng thời gợi ý các chiến lược điều trị tiềm năng bằng các loại thuốc sẵn có như Levodopa.

Trí nhớ cho phép chúng ta kết nối các trải nghiệm — liên kết một mùi hương với một địa điểm hoặc một âm thanh với một sự kiện. Mặc dù các nghiên cứu đã xác định rằng việc hình thành trí nhớ phụ thuộc vào thùy thái dương trong (medial temporal lobe), thường được gọi là “trung tâm trí nhớ” của não, nhưng các cơ chế thần kinh cụ thể bị phá vỡ trong bệnh Alzheimer vẫn chưa được hiểu rõ.

Nhóm nghiên cứu do Kei Igarashi, học giả Chancellor’s Fellow và phó giáo sư giải phẫu và thần kinh học tại Trường Y khoa UC Irvine, dẫn đầu đã tập trung vào vỏ não entorhinal — một “cửa ngõ” quan trọng dẫn đến hồi hải mã (hippocampus), đóng vai trò trung tâm trong trí nhớ. Trong các nghiên cứu trước đó, nhóm đã phát hiện rằng dopamine là yếu tố thiết yếu cho việc hình thành trí nhớ tại vùng này. Trong nghiên cứu hiện tại, họ tìm hiểu liệu sự rối loạn hệ dopamine này có góp phần gây suy giảm trí nhớ trong bệnh Alzheimer hay không.

Sử dụng mô hình chuột mắc Alzheimer, các nhà nghiên cứu phát hiện mức dopamine ở vỏ não entorhinal giảm xuống dưới một phần năm so với mức bình thường, và các neuron không còn phản ứng đúng với các kích thích lẽ ra phải được ghi nhớ.

Để xác định liệu việc khôi phục dopamine có thể phục hồi chức năng trí nhớ hay không, nhóm nghiên cứu đã tăng mức dopamine ở vỏ não entorhinal bằng kỹ thuật quang di truyền (optogenetics). Can thiệp này đã khôi phục khả năng hình thành trí nhớ ở chuột. Đáng chú ý, việc sử dụng Levodopa — một loại thuốc được dùng rộng rãi trong điều trị bệnh Parkinson — cũng giúp bình thường hóa hoạt động thần kinh và cải thiện khả năng ghi nhớ.

“Ban đầu chúng tôi không kỳ vọng dopamine lại bị ảnh hưởng trong bệnh Alzheimer,” ông Igarashi cho biết. “Tuy nhiên, khi bằng chứng tích lũy dần, rõ ràng rằng rối loạn dopamine đóng vai trò trung tâm trong suy giảm trí nhớ.”

Bệnh Alzheimer ảnh hưởng đến hàng chục triệu người trên toàn thế giới, trong khi các phương pháp điều trị hiệu quả vẫn còn hạn chế. Các hướng tiếp cận hiện nay chủ yếu tập trung vào việc loại bỏ các protein độc hại như amyloid-beta và tau khỏi não, nhưng những chiến lược này thường không khôi phục được trí nhớ khi rối loạn chức năng neuron đã xảy ra.

Phát hiện này cung cấp một mảnh ghép quan trọng mới trong việc hiểu cách các mạch trí nhớ bị phá vỡ trong Alzheimer, đồng thời đặt nền móng cho việc phát triển các liệu pháp dựa trên dopamine. Vì trí nhớ liên kết thường suy giảm sớm trong bệnh, việc nhắm vào các cơ chế thần kinh nền tảng có thể mở ra hướng đi đầy hứa hẹn để làm chậm quá trình suy giảm nhận thức.