Ảnh minh họa

Theo số liệu, Việt Nam đã xây dựng được hơn 900 hệ thống thủy lợi có quy mô phục vụ từ 200ha trở lên, trong đó có 122 hệ thống vừa và lớn phục vụ trên 2.000ha, hơn 40.000km đê sông và đê biển đã được xây dựng phục vụ và bảo vệ hoạt động dân sinh, sản xuất các ngành kinh tế. Cả nước có khoảng 8.000 đập và hồ chứa, với tổng dung tích trữ khoảng 68 tỷ m³ nước, góp phần điều hòa và phân bổ nguồn nước hiệu quả, trong đó các hồ thủy điện đóng vai trò quan trọng, với tổng dung tích trữ với khoảng 53,5 tỷ m³.

Theo báo cáo của Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Kế hoạch khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực thủy lợi giai đoạn 2026–2030 được xây dựng trên cơ sở các chủ trương lớn của Đảng, định hướng phát triển ngành và yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn. Điểm mới nổi bật là chuyển từ cách tiếp cận theo danh mục đề tài sang tiếp cận theo nhu cầu quản lý và phát triển, lấy sản phẩm đầu ra và địa chỉ ứng dụng làm trung tâm. Định hướng nghiên cứu giai đoạn tới tập trung vào ba trụ cột lớn.

Một là, phát triển thủy lợi thông minh. Trên nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu thời gian thực, cảm biến IoT và mô hình dự báo thủy văn – thủy lực, ngành hướng tới xây dựng hệ thống vận hành an toàn, linh hoạt và tối ưu. Trước mắt, ưu tiên áp dụng cho các hồ chứa lớn và hệ thống liên vùng – nơi đóng vai trò điều tiết nguồn nước và cắt, giảm lũ cho hạ du.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý hồ chứa đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Hệ thống liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng, trong đó có các hồ lớn như Hồ Hòa Bình, Hồ Sơn La và Hồ Tuyên Quang, đã từng bước tích hợp dữ liệu mưa, dòng chảy và dự báo khí tượng để hỗ trợ ra quyết định vận hành. Việc kết nối dữ liệu liên hồ, mô phỏng các kịch bản xả lũ theo thời gian thực giúp giảm rủi ro cho vùng hạ du, đồng thời bảo đảm mục tiêu phát điện và cấp nước.

Tại khu vực miền Trung, các hệ thống quan trắc mưa tự động, camera giám sát đập và phần mềm hỗ trợ điều hành đã được lắp đặt ở nhiều hồ chứa vừa và nhỏ. Dữ liệu được truyền về trung tâm điều hành, hỗ trợ Ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp đưa ra quyết định kịp thời khi xuất hiện mưa lớn, lũ quét.

Hai là, đổi mới cơ chế quản lý khai thác công trình thủy lợi theo hướng tự chủ tài chính và tổ chức lại theo vùng. Việc hiện đại hóa không chỉ là lắp đặt thiết bị mà còn bao gồm chuẩn hóa quy trình vận hành, áp dụng hệ thống quản trị số, quản lý tài sản công trình theo vòng đời. Mô hình doanh nghiệp khai thác công trình thủy lợi ứng dụng phần mềm quản lý kênh mương, hợp đồng dịch vụ tưới và thanh toán điện tử đang được thí điểm tại một số địa phương, bước đầu nâng cao tính minh bạch và hiệu quả.

Ba là, đầu tư các công trình liên vùng, đa mục tiêu, hình thành mạng liên kết nguồn nước và giải quyết các "điểm nóng" về nước sạch, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên. Các công trình cống, đập kiểm soát mặn quy mô lớn ở vùng ven biển Tây Nam Bộ thời gian qua cho thấy vai trò quan trọng của giải pháp công trình kết hợp công nghệ điều hành thông minh trong ứng phó xâm nhập mặn. Đơn cử như hệ thống kiểm soát mặn ở một số nơi khu vực Đồng bằng sông Cửu Long được tích hợp giám sát độ mặn tự động, giúp chính quyền địa phương chủ động đóng, mở cống theo diễn biến thủy triều và độ mặn thực tế, giảm thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp và cấp nước sinh hoạt.